İstanbul Boğazı'nın Eşsiz İncisi: Dolmabahçe Sarayı
Dolmabahçe Sarayı, İstanbul'un Beşiktaş ilçesinde, Kabataş'tan Beşiktaş'a uzanan Dolmabahçe Caddesi ile İstanbul Boğazı arasında, 250.000 m²'lik geniş bir alan üzerinde yer alan görkemli bir Osmanlı sarayıdır. Marmara Denizi'nden Boğaziçi'ne deniz yoluyla girişte sol kıyıda, Üsküdar ve Kuzguncuk'un karşısında konumlanan bu abidevi yapı, Sultan Abdülmecid tarafından inşa ettirilmiştir. Yapımı 1843 yılında başlayıp 1856 yılında tamamlanan saray, günümüzde müze olarak hizmet vermektedir.
Koydan Hasbahçeye Uzanan Tarihsel Süreç
Dolmabahçe Sarayı'nın bugün bulunduğu alan, bundan dört yüzyıl öncesine kadar Osmanlı Kaptan-ı Derya'sının gemilerinin demirlediği Boğaziçi'nin büyük bir koyu konumundaydı. Geleneksel denizcilik törenlerinin yapıldığı bu koy, zamanla bataklık hâline gelmiş ve 17. yüzyılda doldurulmaya başlanmıştır. Doldurulan bu alan, padişahların dinlenme ve eğlenceleri için düzenlenen bir "hasbahçe"ye (hadayik-hassâ) dönüştürülmüştür. Bu bahçede çeşitli dönemlerde inşa edilen köşkler ve kasırlar topluluğu, uzun süre "Beşiktaş Sahil Sarayı" adıyla anılmıştır.
Batı Etkileri ve Neobarok Mimari
18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk mimarisinde Batı tesirleri görülmeye başlanmış; "Türk Rokokosu" denilen süsleme şekli ile neobarok tarzı köşk, kasır ve sebiller inşa edilmiştir. Sultan III. Selim, Boğaziçi'nde Batı tarzında ilk binaları yaptıran padişah olup, mimar Antoine Ignace Melling'e Beşiktaş Sarayı'nda bir kasır inşa ettirmiştir. Sultan II. Mahmut da Beylerbeyi ve Çırağan bahçelerinde Batı tarzında iki büyük saray yaptırmış ve bu dönemde eski Topkapı Sarayı fiilen terk edilmiştir. Sultan Abdülmecid ise klasik saraylar yerine; ikamet, sayfiye, misafir kabul ve ağırlama, devlet işlerini yürütme amacıyla Avrupâî plan ve üslupta bir sarayın yapılmasına karar vermiştir. Sarayın cephesi İstanbul Boğazı'nın Avrupa kıyısında 600 metre boyunca uzanmaktadır. Ermeni mimarlar Garabet Amira Balyan ve oğlu Nigoğos Balyan tarafından eklektik (Avrupa mimari üsluplarının karışımı) bir tarzda inşa edilen saray, 1855'te tamamlanmış ve resmi açılışı 7 Haziran 1856'da gerçekleşmiştir.
Sarayın Siyasi Tarihi ve Cumhuriyet Dönemi
Dolmabahçe Sarayı, inşasından sonra birçok tarihi olaya tanıklık etmiştir. Sultan V. Murad'ın biat merasimi sarayın Mabeyn Dairesi'nde gerçekleştirilmiştir. Sultan II. Abdülhamid ise suikast kaygısıyla Yıldız Sarayı'na taşınmadan önce bu sarayda 236 gün kalmış, anayasa metni üzerinde çalışmıştır. V. Mehmet döneminde mimar Mihran Mesrobyan tarafından kapsamlı bir restorasyondan geçirilen saray, Cumhuriyet döneminde de büyük önem taşımıştır. Hilafetin kaldırılmasıyla son halife Abdülmecid Efendi'nin 1924 yılında ayrılmasının ardından saray, yabancı konukların ağırlanması ile kültür ve sanat faaliyetleri için kullanılmıştır. Gazi Mustafa Kemal Atatürk döneminde saray, dış dünyaya kapılarını açarak İran Şahı Pehlevi, Irak Kralı Faysal ve Ürdün Kralı gibi önemli yabancı misafirleri ağırlamıştır.