Devlet Mezarlığı, Türkiye Cumhuriyeti cumhurbaşkanları ile Türk Kurtuluş Savaşı sırasında en az tümen komutanlığı yapmış ve 1988 yılında Genelkurmay Başkanlığının politik kriterlerine uyan 61 komutanın mezarlarının yer aldığı, 1988 yılında hizmete açılmış anıt-park niteliğindeki mezarlıktır. Kenan Evren'in cumhurbaşkanlarını ve Kurtuluş Savaşı'nda büyük yararlılıkları görülmüş, Atatürk'ün yakın silah arkadaşı olan komutanları bir araya toplamak düşüncesiyle yaptırdığı bu park, Ankara'da Atatürk Orman Çiftliği arazisi içinde konumlanır. Toplam 536.000 metrekarelik bir alanda yer alan ve 356.000 metrekaresi yeşil alan olan bu tarihi alan halka açıktır ve Millî Savunma Bakanlığı tarafından yönetilmektedir.
Tasarımı ve Mimari Özellikleri
Devlet Mezarlığı'nın yaptırılması için 6 Kasım 1981 tarihli ve 2549 Sayılı Kanun çıkarılmış, Millî Savunma Bakanlığı'nın 1982 yılında açtığı yarışma sonucu 42 proje arasından seçilen Y. Müh. Mimar Özgür Ecevit ile Y. Ziraat Müh. Ekrem Gürenli'nin projesi hayata geçirilmiştir. Tasarımda İslam kültürüne uygun olarak gösterişli mezarlardan kaçınılmış, işlevsel olmayan anıtsal formlar kullanılmamış ve hüzünlü bir hava oluşmamasına dikkat edilerek 30 Ağustos 1988 günü hizmete açılmıştır. Mezarlık sınırlarındaki tören alanında otağ çadırı formunda tasarlanmış sekizgen planlı 'Simge' yapısı bulunur. Simgenin altındaki 'Anıtsal Duvar', mezarlıkta yatanların adlarından oluşmuş bitmemiş bir duvar görünümündedir ve cumhuriyetin sürekliliğini ifade etmek üzere her yeni Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı için yeni bir taş konularak örülmesine devam edilmektedir.
Cumhuriyet Tarih Yolu
Mezarlık alanı içinde, 19 Mayıs 1919'dan Cumhuriyet'in kurulduğu güne kadar olan ülke tarihi açısından önemli olayların heykel ve simgelerle canlandırıldığı Cumhuriyet Tarih Yolu yer alır. Türkiye'deki ilk büyük kapsamlı heykel düzenlemesi olan bu alanda 600 ton Marmara mermeri kullanılmıştır. Heykeller Prof. Dr. Rahmi Aksungur tarafından yapılmış olup; Ayla Aksungur, Ömer Yavuz, Elvide Akdağ, Ulaş Korkmaz, Mustafa Yılmaz, Deniz Erol ve Ferit Yazıcı gibi heykeltıraşlar da yapımında emek vermiştir. Cumhuriyet tarih yolundaki ilk heykel, Atatürk’ün Samsun’a çıkışını ifade eden bir kayadır. Bu kayanın gölgesi haritadaki Samsun limanının siluetini ortaya çıkarır ve içindeki delik sayesinde özellikle 11.00-14.00 saatleri arasında gölgenin içinde Atatürk’ün profili bir ışık olarak belirir. Yolun devamında sırasıyla Kongreler Bölümü, Nutuk'tan sözlerin yazılı olduğu 5 sütunlu Savaşlar Bölümü, Lozan Anlaşması'nı simgeleyen heykel ve son olarak Cumhuriyet'i sembolize eden tek bir soyut heykel yer alır.
Müze, Karadeniz Havuzu ve Defin Bilgileri
Devlet Mezarlığı sınırları içerisinde yer alan müzede, defnedilen Cumhurbaşkanları ve Kurtuluş Savaşı Komutanlarına ait eşyalar, resimler ve dergiler sergilenmektedir. Ayrıca, 1931 yılında Atatürk tarafından yaptırılan tarihi Karadeniz Havuzu da Devlet Mezarlığı inşaatı sırasında restore edilerek çevresiyle birlikte dinlenme havuzu olarak kullanılmaktadır. Mezar alanlarına giden tören yolunun iki yanında İstiklal Savaşı'nı simgeleyen iki heykel grubu, cumhurbaşkanları mezar alanında cumhuriyetin gelişimini simgeleyen heykel ve 25 metre uzunluğunda bir bayrak direği konumlandırılmıştır. 8 Kasım 2006 tarihinde TBMM'de yapılan yasal düzenleme ile başbakanlar ve TBMM başkanlarının da (ailelerinin talebi doğrultusunda) defnedilmesi sağlanmış olup, bu kapsamda ilk defnedilen başbakan Mustafa Bülent Ecevit olmuştur.