Erzurum'un Tarihi Geçidi: Derekapı
Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı tarihi bir kırsal mahalle olan Derekapı, D.950 numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yolu ile Tortum Çayı kenarında yer almaktadır. Kuzeybatı Tortum'da konumlanan bu yerleşim yeri, deniz seviyesinden 1630 metre yükseklikte bulunmakta ve Tortum ilçe merkezine 19 km, Erzurum il merkezine ise 73 km uzaklıkta yer almaktadır. Coğrafi konumuyla ve doğal güzellikleriyle öne çıkan Derekapı, tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşımıştır.
Kartshis Kari'den Günümüze Tarihsel Serüven
Yerleşimin en eski adı Gürcüce bir yer adı olan ve "Kartsha Kapısı" anlamına gelen Kartshis Kari'dir (ქარცხის კარი). Bu ad, yerleşimin Kartsha köyüne açılan vadi üzerinde yer almasından ileri gelmektedir; Gürcüce "Kartsha" kelimesi ise gökçe çan çiçeğinin (Campanula tridentata) yetiştiği yeri ifade eder. Tarihsel Gürcistan'ı oluşturan Tao bölgesinde yer alan köy, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Zamanla Ermenice etkisiyle Kisha Kapısı ve Kishkapı'ya (کسخە قپوسی) dönüşen yerleşim adı, 1950'lerin ilk yarısında Türkçe olmadığı gerekçesiyle Derekapı olarak değiştirilmiş, ancak Gürcüce kökendeki "kapı" (kari) kelimesi korunmuştur.
Köyün Tarihi Mirasları: Kilise ve Kaya Sığınağı
Derekapı, bölgenin köklü geçmişine ışık tutan önemli tarihi eserlere ev sahipliği yapmaktadır. Bu eserlerin en dikkat çekeni, yerleşimin Osmanlı yönetimine geçmesinden önce inşa edildiği bilinen ve eski Gürcü kilisesi olan Kartsha Kapısı Kilisesi'dir. Bunun yanı sıra, yerleşimde eski dönemlerde sığınak amacıyla kullanılmış tarihi bir kaya mağarası bulunmaktadır. Bu özel mağaranın girişine örülmüş olan duvarda kapı ve pencere izleri tespit edilmiş olup, bölgenin savunma ve sığınma amaçlı kullanımına dair kıymetli kanıtlar sunmaktadır.
Nüfus ve İdari Yapı Gelişimi
Derekapı'nın kayıtlı nüfus geçmişi 1835 yılındaki Osmanlı nüfus defterine kadar uzanmaktadır. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu dönemde köyde 35 hanede 116 erkek kaydedilmiş, toplam nüfusun yaklaşık 232 kişi olduğu tahmin edilmiştir. Köyün nüfusu 1940 yılında 422 kişiyken, 1965 yılında 585 kişiye ulaşmış ve bu nüfusun 122'sinin okuryazar olduğu kaydedilmiştir. Erzurum'un 1993 yılında büyükşehir olması ve ardından 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı yasa ile köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Şenyurt Beldesi'nin bir mahallesi olan Derekapı, bu düzenleme sonrasında Tortum Belediyesi'ne bağlı kırsal bir mahalle statüsüne kavuşmuştur. 2022 yılı verilerine göre mahallenin nüfusu 337 kişidir.