Cizre Ulu Camii'nin Tarihçesi
Şırnak ilinin Cizre ilçesinin merkezindeki Dağkapı Mahallesi'nde yer alan Cizre Ulu Camii, bölgenin en önemli tarihi ibadet yapılarından biridir. Caminin ilk yapılışının VII. yüzyılda, Anadolu'ya İslamiyet'in girdiği ilk yıllarda kiliseden camiye dönüştürülerek gerçekleştiği düşünülmektedir. Yapıda bulunan sekiz adet kitabe, caminin tarihi boyunca geçirdiği değişimleri belgelemektedir. Bu kitabelerden edinilen bilgilere göre yapı, Abbâsiler döneminde onarım görmüş; Zengi Atabeyi Baz Şah'ın oğlu Emir Ali Sencer tarafından 1160 yılında yeniden inşa edilmiştir. Cami daha sonra 1203 ve 1284 yıllarında da onarımlardan geçmiştir.
Cumhuriyet devrinde 1946 yılında onarılan tarihi cami, 2007 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilmiştir. Yapılan restorasyon çalışmalarının aslına uygun olmadığının belirlenmesi üzerine, valilik tarafından hazırlanan "Şehr-i Nuh Diriliyor" projesi kapsamında restorasyon çalışmalarına 2013 yılında yeniden başlanmıştır. Cami, gerekli bakımların yapılması amacıyla 2020 yılında yeniden ibadete kapatılmıştır.
Mimari Özellikleri
Cizre Ulu Camii, kesme taştan inşa edilmiş dikdörtgen planlı bir yapıdır ve üzeri kasnaklı bir kubbe ile örtülmüştür. Caminin kuzeyinde bir avlu ile medrese odaları yer alır. Yapıdan ayrı, dikdörtgen kaide üzerine yuvarlak gövdeli olarak tasarlanan tuğla minaresi 1155 yılında inşa edilmiştir ve kuzey cephe duvarının üzerinde yükselmektedir. Aşağıdan yukarıya doğru daralan bu minarenin şerefesi bulunmamaktadır; konik bir külahla sonlanır ve tek süsü dört yanındaki çini panolardır. Medrese odalarıyla çevrili olan avlunun ortasında ise altıgen planlı ve kubbe ile örtülü bir şadırvan yer almaktadır.
Ana Giriş Kapısı ve Geometrik Süslemeler
Medrese odalarıyla çevrili avludan camiye yedi kapı ile geçiş sağlanmaktadır. Bu kapılardan en ünlüsü ve ortada yer alanı, caminin 13. yüzyıla tarihlenen anıtsal ana giriş kapısıdır. Kapının kanatları ahşap üzerine bakır malzemeden geometrik süslemelerle bezelidir ve tunç plakalarla kaplı pirinç çubuk ve levhalarla süslenmiştir. Kapı kanadının her iki tarafında, alt alta sıralanmış ve merkezinde 12 kollu yıldızın yer aldığı üçer madalyon bulunur. Ayrıca kanatlar kapandığında tamamlanan iki tüm ve iki yarım madalyon da kapının süslemeleri arasında yer almaktadır.
El-Cezeri'nin Ejderli Kapı Tokmakları
Caminin ana giriş kapısı üzerinde yer alan tunç kapı tokmakları, oymacılık sanatının dünyaca ünlü şaheserlerindendir. Dönemin ünlü fizikçi ve sanat adamı El-Cezeri'nin eseri olduğu düşünülen bu tokmaklar, iki ejderin ortasında yer alan bir aslan başı şeklindedir ve üzerleri kazıma tekniği ile süslenmiştir. Kuyruklarından birbirine bağlı olan ejderlerin kuyruk uçlarında ise kartal başları bulunmaktadır. Bu eşsiz sanat eserlerinden biri 1969 yılında yurt dışına kaçırılmış olup günümüzde Kopenhag'daki David Samling Müzesi'ndedir. Diğer kapı tokmağı ise 1976 yılından beri İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nde sergilenmeye devam etmektedir.