Osmanlı Dönemi ve Cibali Tütün Fabrikası'nın Kuruluşu
Cibali Tütün Fabrikası, 1884 yılında İstanbul'un Fatih ilçesi Cibali mahallesinde kurulan tarihi bir endüstri yapısıdır. Fabrikanın kuruluş süreci, 19. yüzyıl ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun içine düştüğü mali çıkmazlar ve Kırım Savaşı'nın finansmanı amacıyla yapılan dış borçlanmalarla doğrudan ilişkilidir. Borçları ödemek amacıyla tütün vergilerini Rüsum-ı Sitte İdaresine devreden Osmanlı Devleti, daha sonra yabancı devletlerin baskısıyla Duyun-ı Umumiye İdaresini kurmuştur. Bu idare yabancı şirketlerle anlaşarak Reji İdaresini kurmuş ve tütün faaliyetlerini yabancı kontrolüne vermiştir. Fabrika da bu doğrultuda 1883 yılında Reji İdaresine bağlı Fransız bir şirket tarafından kurulmuştur.
Üretim Süreçleri ve Kadın İş Gücü
Fabrikanın kurulduğu dönemde Cibali semti, fakir ve gayrimüslim halkın yoğun yaşadığı bir bölge olduğu için ucuz iş gücü açısından tercih edilmiştir. O dönemde Müslüman kadınların çalışma hakları olmadığından, çalışan işçilerin çoğunluğu gayrimüslim kadınlardan oluşmaktaydı. İlk yıllarda sadece tütün işleme faaliyeti yürüten tesiste, 1900 yılından itibaren Fransa'dan ithal edilen "Durant" isimli sigara makinesi ile sigara imalatı ve İstanbul genelinde özel sigara üretimleri de başlamıştır. Yaklaşık 40 sene Fransız şirketin yönetiminde kalan fabrika, Cumhuriyet'in ilanı ile birlikte 1 Mart 1925 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti tarafından işletilmeye başlanmıştır.
Cumhuriyet Dönemi ve Gelişmeler
Devlet yönetimine geçişin ardından ilk aşamalarda yaşanan arzı karşılayamama sorunu, yapılan eklemeler ve düzenlemelerle aşılmış ve fabrikanın günlük tütün işleme kapasitesi 30.000 kiloya kadar çıkarılmıştır. İşçilerin çalışma koşullarının iyileştirildiği fabrikada çeşitli tadilatlar gerçekleştirilmiştir. Tesis, 1936'ya kadar Depo ve İmalathaneler Müdürlüğü altında, ardından sırasıyla Boğaziçi ve Üsküdar grupları tarafından idare edilmiş, 1941'de ise bu gruplar İstanbul Depolar Müdürlüğü altında birleştirilmiştir. Tekel İdaresi'nin kurulmasıyla birlikte tarım ve sanayi arasında güçlü bir bağ kurulmuş ve Cibali Tütün Fabrikası, kurumun en gelişmiş üretim merkezlerinden biri haline gelmiştir.
Fabrikanın Kapanışı ve Günümüzdeki Durumu
1980'li yıllardan itibaren Türkiye'de uygulanmaya başlanan özelleştirme politikaları ve serbest piyasa düzenlemeleri, Tekel'in üretim gücünü zayıflatmıştır. 2001 krizinin ardından yürürlüğe giren Tütün Yasası çerçevesinde Tekel varlıklarının özelleştirilmesi kolaylaşmıştır. Tekel'in tütün ve sigara bölümünün 2008 yılında British American Tobacco'ya satılmasıyla sonuçlanan bu süreçte, Cibali Tütün Fabrikası da üretim faaliyetlerini sonlandırarak tarihi görevini tamamlamıştır. Günümüzde ise bu tarihi endüstriyel yapı, Kadir Has Üniversitesi'ne ev sahipliği yapmakta ve eğitim-kültür faaliyetlerinin sürdürüldüğü bir kampüs olarak hizmet vermektedir.