İstanbul'un Yedi Tepesinden Birinde Yükselen Tarih: Cerrah Mehmed Paşa Camii
İstanbul ili Fatih ilçesinin Aksaray Mahallesi'nde konumlanan Cerrah Mehmed Paşa Camii, şehrin yedi tepesinden birinin üzerinde yükselen köklü bir külliyenin en önemli parçasıdır. Tarihi kaynaklara göre 1594 yılında Cerrah Mehmed Paşa tarafından yaptırılan bu nadide eser, klasik Osmanlı mimari tarzının en nitelikli örnekleri arasında yer almaktadır. Külliyenin zaman içinde bazı binaları yok olmuş olsa da, cami ve müştemilatı tüm ihtişamıyla günümüze ulaşmayı başarmıştır. Cami, toplamda avlu ve bahçe alanı ile birlikte 3360 m²'lik geniş bir sahaya yayılmakta olup, iç mekân alanı ise 624 m² genişliğindedir.
Mimar Davud Ağa'nın Dehası ve Mimari Özellikleri
Yapının mimarlık koltuğunda Osmanlı döneminin ünlü başmimarlarından Mimar Davud Ağa oturmaktadır. Tek minareli olarak tasarlanan cami, kare plânlı bir şemaya sahiptir. Yapının merkezinde yer alan büyük kubbe, altı adet fil ayağı üzerine oturmakta ve bu ana kubbe güney ile kuzey yönlerinde iki yarım kubbe vasıtasıyla desteklenmektedir. Mihrap mahalli ise dört köşeye yakın bir plâna sahip olup dışa çıkıntılı bir tasarımla inşa edilmiştir. Ana kubbeyi saran ve altta konumlanan dört yarım kubbedeki pencereler, gün ışığının caminin iç mekânına kusursuz bir şekilde süzülmesini sağlamaktadır.
İç Mekân Süslemeleri, Eşsiz İznik Çinileri ve Detaylar
Caminin iç mekânı, zengin mimari detaylar ve sanatsal süslemelerle bezenmiştir. Tamamen mermerden yapılmış olan ve üzeri mukarnaslı bezemelerle süslenen taçkapı, esas cephede yer alan ana giriş noktasıdır. Giriş cephesinin sağ ve solunda kum saatlerine giren iki adet ince somaki sütun ile mermer niş oyukları göze çarpar. Cami içinde mermer üzerine alçı sıvanarak yapılmış gayet nakışlı bir taç mihrap yer alır ve bu mihrabın üzerinde "kelime-i tevhid" yazısı okunur. Ayrıca iç mekânda oymalı mermer minber ve ahşap bir vaiz kürsüsü bulunmaktadır. Caminin kubbesi kurşun kaplı olup, içi yakın tarihte işlenmiş göz alıcı kalem işi bezemelerle süslenmiştir.
Mihrap bölümünde yer alan yeşil renkteki son derece kıymetli İznik çinisi yapının orijinal dokusunu koruyan en değerli unsurlardandır. Mihrap cephesinde ise altta bir sıra halinde uzanan benekli mavi ve beyaz renkli İznik işi bordür çinileri dikkat çekmektedir. Caminin bu cephesindeki üst yuvarlak pencerelerin orijinal vitrayları korunmuş, alt kısımdaki vitraylar ise 1979 yılındaki onarımda yenilenmiştir. Camiye, en dışta biri sonradan eklenmiş, üçü orijinal olmak üzere toplam dört adet kapıdan giriş sağlanmaktadır.
Yüzyıllara Meydan Okuyan Restorasyonlar ve Çevre Birimleri
Cerrah Mehmed Paşa Camii, tarihi süreçte çeşitli doğa olaylarına ve yılların getirdiği yıpranmalara maruz kalmıştır. 1820 yılında minaresine yıldırım isabet etmesi sonucu minare yeniden yapılmış ve taş bir külah eklenmiştir; minarenin bu taş külahı ve kubbe alemi günümüzde de orijinalliğini korumaktadır. Yapı, 1892, 1958, 1960 ve son olarak 1979 yıllarında kapsamlı onarımlardan geçmiştir. Son tamir sırasında, daha evvel yıkık durumda bulunan son cemaat yeri kubbeleri ve kemerleri tamamen yeniden inşa edilmiştir. Günümüzde son cemaat yerinde iki mihrap, sekiz adet porfir ve granit sütun ile bunların en üstünde altı küçük kubbe yer almaktadır. Dış alanda ise onaltıgen planlı mermer şadırvan, geniş avlu ve sağ ile sol kısımlarda önemli şahsiyetlerin mezarları ile birlikte Cerrah Mehmed Paşa Türbesi yer almaktadır.