Çayıralan Kümbeti ve Coğrafi Konumu
Çayıralan, İç Anadolu Bölgesi'nde, Yozgat, Sivas ve Kayseri il sınırlarının kesiştiği engebeli bir bölgede, Akdağlar'ın eteğinde yer alan yeşil bir ilçedir. Deniz seviyesinden ortalama 1.359 metre yükseklikte konumlanan ilçenin doğusunda Akdağlar, batısında Gevencik Dağı, kuzeybatısında ise Beydağı yer alır. Bölgede büyük bir akarsu bulunmamakla birlikte en önemli akarsu Çayıralan Özü'dür. Sulama ve çevre düzenlemesi amacıyla inşa edilen Yahyasaray ve İğdecik baraj göletleri tarımsal alanları beslemektedir.
Çayıralan Bölgesinin Tarihi Geçmişi
Bölgenin bilinen tarihi ilk olarak Dulkadiroğulları Beyliği zamanına uzanmaktadır. Beylik döneminde Sultan Alaüddevle Bozkurt Bey (1479-1515), Akdağ-Çayıralan bölgesinde Kılınç Abdal Zaviyesi'ni yaptırmıştır. O dönemde bölgede köy yerleşimi bulunmayıp Çayırşeyhi ve Karalu gibi küçük tarım yapılabilen mezralar mevcuttu. 1515 yılında Turnadağ Muharebesi'nde Dulkadiroğulları Beyliği'nin Osmanlı ordusuna yenilmesinin ardından bölge Osmanlı topraklarına dahil edilmiş ve Bozok Sancağı adıyla teşkilatlandırılmıştır.
Çayır Şeyhi Karyesinin Kuruluşu
Osmanlı klasik döneminde kaza ve nahiye merkezi olan Çayır Şeyhi köyü, Kayseri, Kırşehir ve Bozok valiliklerinde bulunmuş olan Çerkez İsa Bey'in çiftliğine Beğdili Türkmenleri-Karalu Cemaati'nin yerleştirilmesiyle kurulmuştur. Bu göçmen Türkmen Yörüklerin yerleşimi, ilçenin toplumsal yapısının ve tarihinin temel taşını oluşturmaktadır.
Görülmeye Değer Tarihi Yapılar
İlçe merkezinde Selçuklu Hanedanı döneminden günümüze ulaşabilmiş en önemli tarihi eser tarihi kümbettir. Eskiden medrese, mezarlık ve bahçesi olan büyük bir kompleksin parçası olan bu alandan bugün geriye sadece kümbet kalmıştır. Medresenin eski yerinde günümüzde Aşağı Cami hizmet vermektedir. İlçenin bir diğer önemli tarihi yapısı ise 1530 yılında yapılmış olan Çerkez İsa Bey Türbesi'dir. Çayıralan'ın 5 kilometre güneyinde bulunan Turluhan (Torulhan) köyündeki Dikilitaş-Turluhan Köyü (Eskiköy) kalıntıları da bölgedeki diğer tarihi zenginlikler arasındadır.
Zengin Ormanlar ve Mesire Alanları
Çayıralan, Yozgat genelinde ormanların en yoğun olduğu bölgelerden biridir. İlçe topraklarının %43,76'sını oluşturan dağlık alanlar çam, meşe ve ladin türlerinden oluşan ormanlarla kaplıdır. Doğal güzellikleriyle dikkat çeken ilçede; Kaynarpınar, Üççamlar, Çatak, Nur Çeşmesi ve İninbaşı gibi çok sayıda ünlü mesire alanı doğaseverler için eşsiz dinlenme noktaları sunmaktadır.