Çayıralan, Anadolu'nun neredeyse tam ortasında; Sivas, Kayseri ve Yozgat il sınırlarının kesiştiği noktada yer alan yeşil bir İç Anadolu ilçesidir. Akdağlar'ın eteğinde kurulan ilçe merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği ortalama 1.359 metredir. Genellikle dağlık bir arazi yapısına sahip olan Çayıralan'ın doğusunda Akdağlar, batısında Gevencik Dağı, kuzeybatısında ise Beydağı konumlanmaktadır. Dağlık alanlarda çam, meşe ve ladin türlerinden oluşan zengin orman varlığı, ilçe arazisinin %43,76'sını oluşturarak Çayıralan'ı Yozgat genelinde ormanların en yoğun olduğu ilçelerden biri yapmaktadır.
Çayıralan'ın Köklü Tarihi
İlçenin belgelenmiş tarihi Dulkadiroğulları Beyliği dönemine kadar uzanmaktadır. Dulkadiroğulları Beylerinden Sultan Alaüddevle Bozkurt Bey döneminde (1479-1515) bölgede Kılınç Abdal Zaviyesi yaptırılmıştır. 1515 yılındaki Turnadağ Muharebesi ile Osmanlı topraklarına katılan bölge, Bozok Sancağı'nın bir parçası olmuştur. İlçenin bilinen tarihi, Kayseri, Kırşehir ve Bozok valiliklerinde bulunmuş olan Çerkez İsa Bey dönemine dayanır. Çerkez İsa Bey'in çiftliğine yerleştirilen Oğuzlar'ın Bozok kolunun Beğdili Boyu, İnallu taifesine mensup Karalu Cemaati tarafından köy kurulmuş ve Çayır Şeyhi ismiyle anılmıştır.
Tarihi Yapılar ve Kültürel Miras
Çayıralan ilçe merkezinde günümüze ulaşan en önemli tarihi miras, Selçuklu Hanedanı'ndan kalma ve bugün sadece kümbet kısmı ayakta olan tarihi kümbettir. Eskiden medrese, mezarlık ve bahçesiyle bir külliye olan bu alandaki medresenin yerinde günümüzde Aşağı Camii (Selçuklu Camii) bulunmaktadır. Bir diğer önemli anıtsal eser ise 1530 yılında yapılmış olan Çerkez İsa Bey Türbesi'dir. Ayrıca ilçenin 5 km güneyinde yer alan Turluhan (Eskiköy) köyündeki Dikilitaş kalıntısı ve eski yerleşim yerindeki han rivayetleri bölgenin köklü geçmişinin izlerini taşımaktadır.
Doğal Güzellikler ve Yöresel Lezzetler
İlçede doğal göl bulunmamakla birlikte, sulama amaçlı kullanılan Yahyasaray ve İğdecik baraj göletleri çevreye estetik bir güzellik katmaktadır. Bölgenin en önemli su kaynağı Çayıralan Özü olup, Karacal Özü, Aşağı tekke Deresi ve Külekçi Suyu gibi kollarla beslenmektedir. Zengin orman varlığının yanı sıra Kaynarpınar, Üççamlar, Çatak, Nur Çeşmesi ve İninbaşı gibi mesire alanları ilçenin öne çıkan doğal dinlenme noktalarıdır. Yöre halkı kendi ihtiyaçları doğrultusunda salça, pekmez, kırpma mantı, bulgur, tarhana, kuşburnu marmelatı ve geleneksel küp peyniri gibi doğal ürünleri üretmeye devam etmektedir.