Genel Bakış
Kocaeli'nin İzmit ilçesinde, Orhan Mahallesi'ndeki Orhan Camii'nin hemen karşısında konumlanan Canfeda Kethüda Hâtun Çeşmesi, 16. yüzyıldan günümüze ulaşan önemli bir Osmanlı dönemi su yapısıdır. Halk arasında 'Büyük Çeşme' adıyla da anılan bu yapı, kentin tarihi dokusunun değerli bir parçasını oluşturmaktadır.
Tarihçesi ve Banisi
Çeşme, III. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan'ın câriyelerinden biri olan ve Osmanlı sarayında kethüda rütbesiyle görev yapan Canfeda Hatun tarafından yaptırılmıştır. Kocaeli, İstanbul ve çevresinde pek çok hayratı bulunan Canfeda Hatun'un İzmit'te günümüze gelebilmiş tek çeşmesi budur. Vakıf muhasebe kayıtlarında Canfeda Hatun'un İzmit genelinde 14 çeşmesi ve bunlara bağlı su yolları olduğu kayıtlı olsa da, diğer yapılar zamanla harap olup yıkılmış ya da banileri unutulmuştur.
Mimari Özellikleri
Kareye yakın bir plan şemasında, kesme taş ve mermer malzeme kullanılarak inşa edilen çeşme, mimari detaylarıyla dikkat çeker. Mermerden oyma tekniği ile süslenmiş aynalığı üzerinde 'S' ve 'C' kıvrımları ile istiridye kabuğu motifleri bulunur. Yapının doğu cephesindeki süslemelerin ise sonraki dönem onarımlarında eklendiği tahmin edilmektedir.
Restorasyon Süreci ve Kitabesi
19. yüzyıla harap durumda ulaşan çeşme, II. Mahmud'un hazinedarı Su'eda Usta tarafından 1826 yılında adeta yeniden inşa edilmiştir. Yapının üst kısmında, Hicri 1242 (Miladi 1826) tarihli büyük bir onarım kitabesi yer alır. Alınlığındaki çelenk içindeki II. Mahmud tuğrası ise 1927 tarihli kanun doğrultusunda 1928 yılında kazınmıştır. Tarihi çeşme en son 2008 yılında restore edilerek korunmuştur.