Anadolu'nun kuzeybatısında, stratejik açıdan büyük bir öneme sahip olan Çanakkale Boğazı'nın güneydoğusunda yer alan Çanakkale, binlerce yıllık zengin tarihi geçmişi ile modern kent yaşamını uyum içinde sunan örnek bir şehirdir. Deniz seviyesinden 2 metre yükseklikte yer alan il merkezinin, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yaptığı bilinmektedir. Kent, özellikle 1970'li yıllardan itibaren hız kazanan ticari yatırımlar sayesinde geleneksel yapısından sıyrılarak; geniş kaldırımları, temiz caddeleri ve bakımlı binaları ile Türkiye'nin en modern şehirlerinden biri haline gelmiştir.
Çanakkale Adının Kökeni ve Çömlekçilik Geleneği
Şehrin günümüzdeki adının kökeni, geçmişte bölgede son derece gelişmiş olan çanak-çömlek zanaati ve tarihi kalesinin birleşiminden doğmuştur. 19. yüzyıl kayıtlarında Kale-i Sultaniye olarak anılan kentin bu ismi, 1890 yılında resmi olarak kayıtlara geçmiştir. Osmanlı döneminde askeri açıdan kritik bir kale işlevi gören Sultaniye Kalesi ile 17. yüzyıl sonlarından itibaren kentte büyük ün kazanan çömlekçilik faaliyeti zamanla özdeşleşmiştir. Hatta o dönemlerde bölgeyi ziyaret eden bir seyyahın, üretilen seramiklerin yüksek kalitesini Hollanda'nın Delft şehrindekilerle karşılaştırması sonucu şehre 'Çanak kalesi' yakıştırması yapılmıştır. Yunancada Dardanellia olarak adlandırılan ve İngilizceye Dardanelles olarak geçen bu ismi, İngilizler 1920'lerden itibaren Chanak veya Kale Sultanie şeklinde kullanmışlardır. Cumhuriyet döneminde ise Çanakkale Savaşları'nda kazanılan zaferlerin anısına ilin ismi ve merkezi resmi olarak Çanakkale olarak değiştirilmiştir.
Bakır Çağı'ndan İmparatorluklar Dönemine Uzanan Tarih
Bölgedeki ilk yerleşim izleri yaklaşık 6.000 yıl öncesindeki Bakır Çağı'na kadar dayanmaktadır. En eski kalıcı yerleşim izleri ise MÖ 4800 - 4000 yılları arasına tarihlenen Kumtepe Höyüğü'nde tespit edilmiştir. Bölgedeki ilk arkeolojik kazılar 1934 yılında Cincinnati Üniversitesi'nden J.L. Caskey ve J. Sperling tarafından yapılmıştır. İl sınırları içinde yer alan ve MÖ 3000 yılında kurulup MÖ 2500'de geçirdiği depremle yıkılan antik Troya kenti, bölgenin en değerli tarihi miraslarındandır. Hellespontin Phrygia'nın bilinen en eski tümülüsü olan Kızöldün Tümülüsü'nde bulunan ünlü Polyksena Lahdi günümüzde halen Troya Müzesi'nde sergilenmektedir. Bölge sırasıyla MÖ 7. yüzyılda Lidyalıların, MÖ 6. yüzyılın ortalarında ise Perslerin egemenliğine girmiştir. Pers İmparatoru I. Serhas, Avrupa'ya geçmek amacıyla Çanakkale Boğazı üzerine ilk köprüyü inşa ettirmiştir.
Büyük İskender'in Fethi ve Roma-Bizans Dönemi
MÖ 334 yılında Makedonya Kralı Büyük İskender, Çanakkale Boğazı'nı geçerek Karabiga yakınlarındaki Kocabaş Çayı (Granikos) kıyısında yapılan Granikos Muharebesi'nde Pers ordusunu büyük bir bozguna uğratmış ve bölgede Pers egemenliğine son vermiştir. İskender'in ölümünden sonra komutanı Antigonos ve ardından Balkanlardan gelen Kelt kökenli Galatların yerleştiği Çanakkale, MÖ 133'te Bergama Kralı III. Attalos'un vasiyeti üzerine Roma İmparatorluğu'na bağlanmıştır. Roma İmparatorluğu'nun ikiye bölünmesinin ardından Doğu Roma (Bizans) hâkimiyetinde kalan bölgede, İmparator Justinian modern Eceabat yakınlarındaki Sestos bölgesinde boğaz kontrolü amacıyla bir kale yaptırmıştır.
Osmanlı Hâkimiyeti, Kilitbahir Kalesi ve Çanakkale Savaşı
Çanakkale bölgesinde ilk Türk hâkimiyeti 11. yüzyıl sonlarında deniz komutanı Çaka Bey'in seferleriyle başlamış, Karesi Beyliği ile devam etmiştir. 1361 yılında beyliğin savaşsız bir şekilde Osmanlı İmparatorluğu'na katılmasıyla bölgede altı asır sürecek Osmanlı dönemi başlamıştır. Fatih Sultan Mehmet, 1452 yılında Papalık Devleti'nin Bizans'a yardımlarını engellemek ve boğazın kontrolünü mutlaklaştırmak amacıyla boğazın en dar noktası olan Kilitbahir köyünde ünlü Kilitbahir Kalesi'ni inşa ettirmiştir. Kent, 1915 yılında tarihin en büyük mücadelelerinden biri olan Çanakkale Savaşları'na sahne olmuştur. Deniz savaşlarında ağır zayiat vererek boğazı geçemeyen İtilaf Devletleri, karadan başlattıkları taarruzda da Yarbay Mustafa Kemal'in askeri dehası ve üstün başarıları sayesinde durdurulmuş ve tarihi bir yenilgiye uğratılmıştır.