Can Hasan 1 Höyüğü'nün Konumu ve Önemi
Can Hasan 1 Höyüğü, Karaman il merkezinin 12–15 km. kuzeydoğusunda, eski adı Can Hasan, bugünkü adı ise Alaçatı olan köyün yakınlarında konumlanan tarihi bir höyüktür. Can Hasan Köyü civarında yer alan ve aynı adla bilinen üç höyükten biri olan yerleşim, Can Hasan 3 Höyüğü'nün yaklaşık 750 metre güneydoğusunda bulunur. Diğer höyüklerden Can Hasan 2 Helenistik, Roma ve Bizans; Can Hasan 3 ise Neolitik Çağ yerleşimi olarak tarihlendirilirken, Can Hasan 1 ağırlıklı olarak Kalkolitik ve Geç Neolitik Çağ yerleşimidir. Bölge, Toroslar'ın kuzey yamaçlarına çok uzak olmayan verimli bir ovada yer almakta olup, höyüğün kendisi 360 x 280 metre boyutlarında ve 5 metre yüksekliktedir.
Arkeolojik Kazılar ve Tescil Geçmişi
Höyük, bilim dünyasında ilk kez Kılıç Kökten'in yayınlarında Karaman'ın kuzeydoğusundaki höyüklerden biri olarak anılmıştır. Daha sonrasında 1951-1952 ve 1958 yıllarında James Mellaart, A. Hall ve David French tarafından Konya Ovası yüzey araştırmaları sırasında incelenmiştir. Höyükteki sistemli arkeolojik kazı çalışmaları ise Ankara İngiliz Arkeoloji Enstitüsü tarafından David French başkanlığında 1961-1967 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Can Hasan 1 Höyüğü, 13.02.1986 tarihinde 1879 tescil numarası ile tescil edilerek koruma altına alınmıştır ancak günümüzde yapılaşma nedeniyle tahribata uğramaktadır.
Kronoloji ve Tabakalanma
Kazılarda höyük genelinde yeniden eskiye (yukarıdan aşağıya) doğru toplam 7 arkeolojik tabaka tespit edilmiştir. En üstte yer alan 1. tabaka altı yapı evreli Geç Kalkolitik Çağ'ı temsil eder. 2. tabakanın 2A evresi Orta Kalkolitik Çağ'a, 2B evresi ise Erken Kalkolitik Çağ'dan Orta Kalkolitik Çağ'a geçiş evresine aittir. 3. tabaka Erken Kalkolitik Çağ'ı; 4., 5., 6. ve 7. tabakalar ise Geç Neolitik Çağ'ı içerir. Yapılan radyokarbon (C-14) tarihlendirme analizlerine göre Erken Kalkolitik Çağ MÖ 5500 – 5000, Orta Kalkolitik Çağ MÖ 5000 – 4250 yıllarına tarihlendirilir. Geç Kalkolitik Çağ için ise kazı başkanı MÖ 3750 – 3250 yıllarını önermektedir.
Mimari Yapı ve Arkeolojik Buluntular
Höyük yerleşiminde ana yapı malzemesi olarak kerpiç tuğla kullanılmış ve yapılar ağaç dikmelerle desteklenmiştir. Duvarlar ve tabanlar çamur sıvalıdır ve konutlara girişlerin tavandan yapıldığı belirlenmiştir. Geç Kalkolitik mimarisi dağınık ve düzensiz bir plana sahipken, bitişik düzende inşa edilmiş 2B tabakası mimarisi iki katlı olup daha düzenli bir yerleşim sunar. Bu tabakanın şiddetli bir yangın geçirdiği anlaşılmaktadır. Kazılarda kilden yapılmış insan biçimli sacayağı parçaları, hayvan heykelcikleri, sapan taşları, kaşıklar, sürtme taş olarak çeşitli oyulmuş kaplar, taş boncuklar, baltalar, mermer bilezikler, ezgi ve öğütme taşları bulunmuştur. Yangın geçirmiş olan 2B tabakasında ise çok sayıda küçük kilden kadın heykelcikleri ortaya çıkarılmıştır. Çakmak taşı ve obsidiyen aletlerin yanı sıra evcil hayvan kalıntıları arasında koyun, keçi, sığır, domuz, at ve evcilleştirilmiş inek kafatası tespit edilmiştir.