Camili Köyü Camisi veya tarihsel adıyla Hertvisi Camisi, Artvin ilinin Borçka ilçesine bağlı, eski adı Hertvisi olan Camili köyünde konumlanan tarihi bir ibadethanedir. Yapı, Maçaheli vadisinin Türkiye tarafında tespit edilen sekiz ahşap camiden biridir. Bir imam-hatip görevlendirmesi hakkındaki berata dayanılarak caminin ilk olarak 1819 yılından önce yapıldığı tahmin edilmektedir. İlk ahşap caminin çığ düşmesi sonucu yıkılmasının ardından, tahminen 1855 yılında bugünkü cami inşa edilmiştir. Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze'nin aktardığı bilgilere göre ise cami, köydeki eski kilisenin yıkılıp yapı malzemesi olarak kullanılmasıyla inşa edilmiştir. Ancak 1855 yılında, Znelieti köyü yakınlarında "Kvirkvina" adını taşıyan kayanın yerinden koparak camiyi yıkması ve can kayıplarına yol açması, mevcut caminin bu tarihten sonra inşa edildiğini göstermektedir.
Mimari Yapısı ve Yapım Teknikleri
Yeni Hertvisi Camii, moloz taş temel üzerine tamamen ahşaptan boğaz geçme tekniği ile inşa edilmiştir. Caminin sonradan eklenmiş tek şerefeli bir minaresi bulunmaktadır. Yaklaşık kare plana sahip olan yapının ana girişi kuzey cephesinde yer alır ve iki kanatlı bir kapısı bulunur; bu girişin üzeri sonradan bir sundurma ile örtülmüştür. Caminin doğu cephesinde tek kanatlı bir kapının asılı olduğu ikinci bir giriş mevcuttur. Ahşap mihrabı dikdörtgen çerçeve içine yerleştirilmiş yarım daire forma sahiptir. Ana giriş kapısının iki yanındaki sekilerden sağda olanı mahfil katına çıkışı sağlayan merdivene ev sahipliği yapar. Yapının çatısı duvardan duvara atılan ahşap hatıllarla taşınmakta olup, kubbe dört ahşap dikmeye dayanmaktadır. Mahfil katını taşımak üzere de iki adet ek ahşap dikme kullanılmıştır. Zeminden yüksekte yer alan ahşap vaaz kürsüsü, form olarak kiliselerdeki ambona benzemektedir.
Motifler ve İç Süslemeler
Cami; renkli iç mekânı, özgün motifleri, tasarım ve üslup özellikleri bakımından Artvin bölgesindeki diğer ahşap camilerle ve Gürcistan'ın Acara bölgesindeki yapılarla ortak niteliklere sahiptir. Yapının duvar panosunda yer alan dört yapraklı yonca motifinin haç biçiminde olması nedeniyle, caminin ustasının Hristiyan olduğu tahmin edilmektedir. Yapıda geometrik, nesnesel ve bitkisel kompozisyonlar ile kitabeler yer alır. Ahşap işleme sanatında kapıda oyma, mihrapta kafesleme, minberde acur, kafesleme ve çakma, mahfilde kafesleme ve çakma, tavan ve duvar panolarında çakma, pencere altı şebekesinde kafesleme, kubbede ise kalemişi ve bağdadi teknikleri uygulanmıştır. Bitkisel motifler arasında yaprak, vazodan çıkan çiçekler, S-C kıvrımları, gonca gül, palmet ve çeşitli yaprak sayılarında çiçek figürleri bulunur. Geometrik motiflerde ok, baklava dilimi, daire, dikdörtgen, kare ve üçgen; nesnesel motiflerde ise balıksırtı ve fırça desenleri kullanılmıştır. Bölgedeki ahşap camiler üzerine yapılan araştırmalar, iç mekânların başlangıçta kök boyalarla renklendirildiğini, 19. yüzyılın sonlarından itibaren ise daha canlı bir etki yaratmak amacıyla ticari kimyasal boyaların benimsendiğini göstermektedir.
Koruma Altındaki Kültürel Miras ve Restorasyon
Camili Köyü Camisi, 2005 yılında Trabzon Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından tescil edilerek koruma altına alınmıştır. Ancak bu tescile rağmen, 2018 yılındaki restorasyon çalışmaları sırasında iç mekândaki ahşap unsurlar verniklenmiş ve renkli özgün iç süslemeleri tamamen ortadan kaldırılmıştır. Tarihi yapılarda özgün olmayan bu tarz müdahalelerin yapıldığı durumlarda, uygun restorasyon yöntemleriyle orijinal katmanın tespit edilerek özgün renklerin yeniden ortaya çıkarılmasının mümkün olduğu bilinmektedir; nitekim Denizli'nin Çivril ilçesindeki Bayat köyü camisinin restorasyonunda bu özgün süslemeler korunabilmiştir.