Bulgar Eksarhhanesi'nin Kuruluşu ve Tarihsel Önemi
Bulgar Eksarhlığı, Otosefal Bulgar Ortodoks Kilisesi'nin resmi adı olup, idari merkezi olan Fener'deki yapı Bulgar Eksarhhanesi olarak anılmaktadır. Sultan Abdülaziz döneminde, 28 Şubat 1870 tarihli ferman-ı hümayun ile kurulan bu kurum, Osmanlı Devleti'nde Bulgarların ayrı bir millet mevcudiyetine sahip olduğunu gösteren ilk resmi vesika niteliğindedir. Fermanın X. Maddesi, Eksarhlığın sınırlarını çizerek dolaylı olarak Bulgar milletinin sınırlarını belirlemiştir. Bu fermandan önce, Osmanlı Devleti'ndeki millet sistemi uyarınca Bulgarlar da Millet-i Rum'a mensup kabul edilmekteydi.
Millet-i Rum Tahakkümünden Ayrılış ve İstanbul'daki Faaliyetler
Bulgarların Millet-i Rum tahakkümünden kurtulmak amacıyla 1840'lı yıllarda başlattığı dini ve milli mücadele, 1870 yılındaki fermanla nihayete ermiştir. Bu dönemde yaklaşık 30.000 Bulgar kökenli Osmanlı vatandaşının yaşamakta olduğu İstanbul'da, Sveti Stefan Kilisesi'nin hemen karşısında Bulgar Eksarhhanesi tesis edilmiştir. İstanbul Fener'de faaliyet gösteren ruhani liderlik merkezi, 1872 yılında Rum Ortodoks Patrikhanesi ile olan tüm ilişkilerini ve bağlarını resmen koparmıştır.
Bağımsızlık Süreci, Sofya'ya Taşınma ve Kapanış
1908 yılında Bulgaristan'ın bağımsızlığını ilan etmesinin ardından Eksarhhane'nin taşınması konusu gündemi uzun süre meşgul etmiştir. Balkan Savaşı'nın ardından, 1913 yılında Eksarh I. Josef döneminde idari merkez Sofya'ya taşınmış; İstanbul'daki tarihi kurum ise "Eksarh Vekilliği" statüsüne dönüştürülmüştür. 1945 yılında vekilliğin Ekümenik Patrikhane tarafından tanınması ve doğrudan Patrikhane'ye bağlanmasıyla Eksarhhane'nin İstanbul'daki faaliyetleri resmen sona ermiştir. Eksarhlık ise 1953 yılında Bulgar Patrikliği'ne dönüştürülmüştür.
Bulgar Eksarhlığı'nın Sorumluluk Alanları ve Piskoposluklar
1912-1913 Balkan Savaşları öncesine kadar Bulgar Eksarhlığı'na bağlı olarak Bulgaristan sınırları dahilinde Vidin, İvraca, Niş (1878'e kadar), Lofça, Tırnova, Rusçuk, Silistre, Varna, Preslav, Sliven, Eski Zağra, Pirot (1878'e kadar), Filibe, Sofya, Samokov, Köstendil, Üsküp, Debre, Manastır, Ohri, Köprülü, Ustrumca ve Nevrokop olmak üzere 23 piskoposluk bulunmaktaydı. Bununla birlikte; Florina, Vodina, Kesriye, Selanik, Kılkış, Serez, Edirne ve İskeçe olmak üzere sekiz bölgede de piskopos vekili görev yapmaktaydı.