Borçka: Çoruh Nehri Kıyısında Tarih ve Doğanın Buluşma Noktası
Borçka (Gürcüce ve Lazca: ბორჩხა Borçxa), Artvin iline bağlı tarihi ve coğrafi önemiyle öne çıkan bir ilçe ve bu ilçenin merkezidir. Çoruh Nehri kıyısında konumlanmış olan bu benzersiz kasaba, eski dönemlerde nehir üzerinden kayıklarla gerçekleştirilen taşımacılığın en önemli iskelelerinden biri olarak hizmet vermiştir. Tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan yerleşim, doğal yapısı ve stratejik konumu ile Karadeniz Bölgesi'nin en özgün köşelerinden birini oluşturmaktadır.
Borçka Adının Kökeni ve Etimolojik Geçmişi
Borçka'nın tarihteki eski adı Porçha (ფორჩხა) olarak bilinmektedir. Bu yer adının kökeni kesin olarak aydınlatılamamış olsa da, Gürcüce bir kelime olan ve "çalılık" veya "küçük orman" anlamına gelen porçhi (ფორჩხი) sözcüğünden türemiş olma ihtimali üzerinde durulmaktadır. Bununla birlikte, Megrelce dilindeki "kuru dal" anlamına gelen borçha (ბორჩხა) ile Gürcücenin Guria diyalektinde kullanılan ve "kırağı" anlamına gelen borçhalo (ბორჩხალო) kelimelerinin de bu isimlendirmeyle ilişkili olabileceği belirtilmektedir. Zaman içerisinde bu tarihi ad değişimler geçirerek sırasıyla Borçha (بوچخە), Borcha (بورجخە) ve en nihayetinde modern Türkçe kullanımıyla Borçka halini almıştır.
Orta Çağ'dan Osmanlı Dönemine Uzanan Tarihçe
Yerleşimin adına görece geç tarihli kaynaklarda rastlanmaktadır. Ünlü Gürcü coğrafyacı ve tarihçi Vahuşti'nin (1696-1757) kaleme aldığı Gürcistan Krallığı’nın Tarihi (აღწერა samefosa saqartvelosa) adlı eserinde yerleşimden "Porçha" adı altında söz edilmekte ve Çoruh Nehri'nin batısında konumlanmış büyükçe bir kasaba olduğu aktarılmaktadır. Bu dönemde Osmanlı sınırları içerisinde yer alan bölge, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihi Klarceti bölgesinin bir parçasıydı. Osmanlılar, 16. yüzyılın ortalarına doğru bu bölgeyi Gürcülerden ele geçirmiştir. Kasabanın dış mahallesinde yükselen Borçka Kalesi'nin içerisinde bir kilise kalıntısının bulunması, buradaki yerleşimin Osmanlı hâkimiyetinden çok daha önce de var olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Borçka, 1835 yılına ait nüfus defterinde Çıldır Eyaleti'nin Lazistan sancağına bağlı Beğlevan nahiyesinin köylerinden biri olarak "Borçha" ismiyle kaydedilmiştir. Yalnızca erkek nüfusun sayıldığı bu dönemde köyde 219 erkek yaşamakta olup, toplam nüfusun yaklaşık 438 kişiden oluştuğu tahmin edilmektedir. 1874 yılında bölgeyi ziyaret eden Rus ordusu generali ve coğrafyacı Giorgi Kazbegi, Borçka'nın sıradan bir köy görünümünden uzak olduğunu, 80 civarında eve ev sahipliği yaptığını belirtmiştir. Kazbegi'nin notlarına göre halk tarım veya hayvancılıkla uğraşmamakta, büyükbaş hayvan veya at bulundurmamaktaydı. Bunun yerine temel geçim kaynakları kayık yapımcılığı, kayıkçılık ve çanak-çömlek üretimiydi. Her ailede yük ve ulaşım aracı olarak atların yerini kayıklar almıştı.
Savaş Yılları ve İdari Dönüşüm Süreci
1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre Gönye nahiyesine bağlı olan "Borcha", Situret köyüyle birlikte kaydedilmiş olup toplam 110 hanede 400 kişilik bir nüfusa sahipti. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması ile Borçka, savaş tazminatının bir parçası olarak Rusya'ya bırakılmıştır. Rus idaresi altında 1886 yılında yapılan nüfus sayımında yerleşim, Batum sancağının Gonio kazasına bağlı Borçha nahiyesinin idari merkezi haline gelmiştir. Bu dönemde tamamı Müslüman Gürcü ("Acaralı") olan 296 kişi 52 hanede yaşamaktaydı. Tarihçi Zakaria Çiçinadze ise 1893 yılında köyde 60 hane, iki cami ve birkaç dükkan bulunduğunu, bir kaya üzerinde kalenin yer aldığını aktarmıştır. Rus yönetimi sırasında bölgeden Osmanlı topraklarına 40 hanelik bir göç yaşanmıştır.
I. Dünya Savaşı'nın sonlarında Rus kuvvetlerinin çekilmesinin ardından Borçka, 1918-1921 yılları arasında bağımsız Gürcistan sınırları içerisinde kalmıştır. Ancak 1921 yılında imzalanan Moskova Antlaşması ile Artvin bölgesiyle birlikte nihai olarak Türkiye sınırlarına katılmıştır. 7 Temmuz 1921'de kaza (ilçe) merkezi yapılan Borçka, 1922 yılındaki nüfus tespitinde merkez nahiyenin yanı sıra Macahel, Maradidi ve Murgul nahiyelerini kapsıyordu. Kasaba merkezinde 130 kişi yaşarken, kazanın genel nüfusu 4.373 kişiden ibaretti. İlerleyen yıllarda çeşitli idari değişiklikler geçiren yerleşim, 28 Mayıs 1928'de kalıcı olarak ilçe merkezi ilan edilmiştir. 1965 nüfus sayımına gelindiğinde ise ilçenin nahiyelerinden Macahel "Camili", Maradid "Muratlı", Murgul ise "Göktaş" adını almış ve ilçe nüfusu 36.490'a ulaşmıştır.
Görülmeye Değer Tarihi Miras ve Kalıntılar
Borçka ilçesi sınırlarında geçmişten günümüze ulaşan çok sayıda tarihi yapı kalıntısı mevcuttur. Kasaba merkezinde en dikkat çeken yapıların başında Borçka Kalesi gelmektedir. Çoruh Nehri ile Çhala Deresi'nin birleştiği stratejik bir noktada inşa edilmiş olan bu kale, büyük ölçüde ayaktadır. Kalenin surları içerisinde tek nefli tarihi bir kilisenin yıkıntıları bulunmaktadır. Bir diğer önemli kalıntı ise eskiden Opuca köyüne ait olan ancak günümüzde Borçka kasaba sınırları içerisinde kalan Opuca Kilisesi'dir. Bu kilise, doğuda yer alması gereken apsisinin batı yönünde inşa edilmiş olmasıyla son derece sıradışı ve özgün bir mimari plana sahiptir. İlçe genelinde ayrıca zamana yenik düşmüş veya kısmen ayakta kalmış farklı dönemlere ait kiliseler, camiler, tarihi kaleler ve köprüler de bulunmaktadır.