Bolayır Muharebesi, Birinci Balkan Savaşı sırasında 8 Şubat 1913 (Jülyen Takvimi'ne göre 26 Ocak 1913) tarihinde gerçekleşmiş son derece önemli bir askeri çatışmadır. Savaş, Gelibolu Sancağı sınırları içindeki Bolayır bölgesinde, General Georgi Todorov komutasındaki Bulgaristan Krallığı Rila Yedinci Piyade Tümeni ile Binbaşı Fethi Bey komutasındaki Osmanlı İmparatorluğu 27. Piyade Tümeni arasında meydana gelmiştir. Dönemin askeri ve siyasi seyrini derinden etkileyen bu muharebe, Osmanlı İmparatorluğu'nun ablukadaki güçlü kalesi Edirne'yi kurtarmak üzere tasarladığı taarruz planının en kritik halkasını oluşturur.
Muharebe Öncesi Siyasi ve Askeri Durum
Savaşın 1912 yılındaki başlangıcından itibaren stratejik açıdan hayati önem taşıyan Edirne kalesi, Bulgar ordusunun kuşatması altındaydı. Balkan Ligi'nin Yanya, İşkodra ve Edirne'yi talep etmesiyle tıkanan barış görüşmelerinin ardından, Osmanlı yüksek komutanlığı ablukayı kırmak için taarruz hazırlıklarına başladı. Bu süreçte gerçekleşen Bâb-ı Âli Baskını ile yönetime el koyan İttihat ve Terakki Cemiyeti, barış görüşmelerini sonlandırarak savaşı yeniden başlattı. Harekâtın temel amacı, Bulgarları iki hat arasında bırakarak mağlup etmek, Doğu Trakya'dan tamamen atmak ve Edirne'yi geri almaktı. Enver Paşa'nın öngörüp planladığı plana göre, Şarköy'den yapılacak çıkarma ile Bolayır'dan ilerleyecek birlikler koordineli şekilde hareket edecekti. Harekât planında Bolayır Kolordusu Komutanı Fahri Paşa, Kurmayı Ali Fethi Bey ve Hareket Şube Müdürü Mustafa Kemal olurken; Şarköy'den çıkarma yapacak Onuncu Kolordu Komutanı Hurşit Paşa ve Kurmayı Enver Paşa idi.
8 Şubat 1913 Harekâtı ve Koordinasyon Sorunları
Harekât, 8 Şubat sabahı Osmanlı Mürettep Tümeni'nin yoğun sis örtüsü altında Saros Körfezi'nden Bolayır yoluna ilerlemesiyle başladı. Osmanlı topçularının saat 07.00'de ateşe başlamasının ardından, Marmara Denizi kıyısında yoğunlaşan Osmanlı 27. Piyade Tümeni de saat 08.00'de taarruza katıldı. Osmanlı birlikleri sayısal üstünlükleriyle Doğanarslan Çiftliği'ndeki Bulgar mevzilerini ele geçirerek Bulgar 22. Piyade Alayı'nın sol kanadını kuşatmaya başladı. Ancak Şarköy'de 10. Kolordu'yu çatışma alanına taşıyacak vapurların geliş saatinde ciddi bir gecikme yaşandı. Fahri Paşa ve Ali Fethi Bey'in bu aksaklıktan haberi olmadan saldırıyı başlatması koordinasyonu tamamen bozdu. Bulgar komutanlığının hızlı tepkisi ve Bulgar 13. Rila Piyade Alayı'nın kararlı karşı taarruzuyla Osmanlı Mürettep Tümeni geri çekilmeye zorlandı. Öğleden sonra saat 15.00 sularında Bulgar 22. Alayı'nın Osmanlı sağ kanadına düzenlediği taarruzla Osmanlı birlikleri bozularak geri çekilmeye başladı.
Muharebenin Sonuçları ve Tarihi Yansımaları
Bolayır Muharebesi, Osmanlı kuvvetlerinin insan gücünün neredeyse yarısını kaybetmesi ve teçhizatını savaş alanında bırakmasıyla sonuçlanan büyük bir yenilgi olmuştur. Şarköy çıkarmasının vaktinde gerçekleşememesi ve Bulgar birliklerinin Şarköy üzerinden taarruz etmesi Bolayır Kolordusu'nda büyük zayiata yol açtı. Yenilgi sonrasında İttihatçı komutanlar arasındaki derin anlaşmazlıklar su yüzüne çıktı; Ali Fethi Bey ve Mustafa Kemal istifa talebinde bulunsalar da istifaları kabul edilmedi. Bu ağır kaybın akabinde, 26 Mart'ta Edirne Bulgarların eline geçti ve 30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması ile resmen elden çıktı. Bulgar ordusunun Londra Antlaşması'na kadar elinde tuttuğu Bolayır ve Edirne, ancak daha sonra İkinci Balkan Savaşı sırasında Osmanlı ordusu tarafından geri alınabildi.