Coğrafi Konum ve Genel Özellikler
Boğazlıyan, Yozgat ilinin güneyinde, İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan stratejik öneme sahip bir ilçedir. Deniz seviyesinden 1.070 metre yükseklikte, verimli bir ova üzerinde kurulmuş olan ilçe, Yozgat-Kayseri yolu üzerinde konumlanmıştır. İlçe merkezinin Yozgat'a olan uzaklığı Sarıkaya-Sorgun güzergahından 125 km, Atatürk Yolu'ndan ise 85-90 km mesafededir. Kayseri il merkezine ise 80-83 km uzaklıktadır. Doğuda Çayıralan ve Çandır, kuzeyde Sarıkaya ve Yozgat merkez, batıda Yenifakılı, güneybatıda Kozaklı (Nevşehir) ve güneyde Kayseri'nin Felahiye ilçesi ile komşudur. İlçe sınırları içerisinde bulunan ve sulama amacıyla Kozan Özü üzerine kurulan Uzunlu Barajı, yaklaşık 80.000 dekar arazinin sulanmasını sağlamaktadır.
Köklü Tarihçe ve Kuruluş Hikayesi
İlçenin tarihi, ünlü tarihçi Faruk Sümer'in eserlerinde geçen Dulkadirli Türkmenleri (Bozoklar) içerisindeki Boğazlıyanoğulları Oymağı'na dayanmaktadır. Boğazlıyanoğulları Oymağı tarafından kurulan ilçe, ismini de bu oymaktan almıştır. Bozok Türkmenlerinin Oğuzların Bayat boyundan gelmesi sebebiyle, ilçe halkının kökeninin de Bayat boyuna dayandığı kabul edilmektedir. Tarihsel süreçte, 1402 Ankara Muharebesi'nin ardından Orta Anadolu'da bulunan Kara Tatarların Timur tarafından Orta Asya'ya götürülmesiyle boşalan yerlere Bozoklar yerleşmiş ve bu bölge Bozok Yaylası olarak anılmaya başlanmıştır. Boğazlıyan, zaman içerisinde diğer Bozok Türkmenlerinin de buraya yerleşmesiyle bölgenin önemli bir yerleşim merkezi haline gelmiştir.
Verimli Ovalar, Akarsular ve Şifa Kaynağı Cavlak Kaplıcası
İlçede karasal iklim hakim olup, bozkır bitki örtüsü egemendir. Boğazlıyan Ovası, ilçenin kuzeybatısında yer almakta olup doğu-batı istikametinde 7 km uzunluğa ve 6 km genişliğe sahiptir. Oldukça verimli olan bu ovada pancar, buğday ve arpa tarımı geniş yer tutar. Ayrıca ilçede, Türkiye'nin 25. şeker fabrikası da hizmet vermektedir. İlçenin akarsu ağını oluşturan Kozan Özü; Çayıralan, Çandır, Uzunlu, Güveçli, Çalapverdi ve Boğazlıyan'dan geçerek, Türkiye'de nadir bulunan bir suya sahip olan Cavlak Kaplıcası'nın şifalı suyu ile birleşir. Buradan Karacali Özü ve Karakoç Özü ile birleşerek Yenifakılı istikametine akar ve Kızılırmak'ın büyük kollarından olan Delice Çayı'na dökülür.
Millî Mücadele Yıllarında Boğazlıyan
Boğazlıyan halkı, Kurtuluş Savaşı döneminde vatansever duruşuyla Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) yanında yer almıştır. İstanbul Hükûmeti'nin Şeyhülislam Dürrüzade Abdullah Efendi aracılığıyla yayımladığı fetvaya karşı, Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi öncülüğünde hazırlanan karşı fetvada 153 Anadolu müftüsü ile birlikte Boğazlıyan Müftüsü Abdullah Efendi'nin de imzası bulunmaktadır. Yozgat'ta TBMM'ye karşı çıkarılan Çapanoğulları İsyanı sırasında da Boğazlıyan halkı meclisin yanında saf tutmuş, isyancıları (halk arasındaki tabiriyle Pusadlar'ı) ilçeye sokmamak için silahlı mücadele vermiştir.