Beşkilise (Khıdskonk) Manastırı'nın Tarihi ve Önemi
Beşkilise veya Ermenice adıyla Khıdskonk, Ani'nin yaklaşık 25 km güneybatısında, Kars ilinin Digor ilçe merkezine yakın bir vadinin içinde, üç kaya çıkıntısı üzerine kurulmuş tarihi bir manastır topluluğudur. Kaynaklara göre 6. yüzyılda Pakraduniler tarafından kurulan bu manastır, tamamı kubbeli ve özenle kesme taştan yapılmış beş farklı kiliseden oluşmaktaydı. Bu yapılar; Aziz Karapet, Meryem Ana (Surp Asdvadzdzin), Aziz Stefanos, Aziz Krikor ve Aziz Sarkis kiliseleridir. Günümüzde bu görkemli topluluktan sadece Aziz Sarkis Kilisesi harabe halinde varlığını sürdürmektedir.
Tarihsel Gelişimi ve Yeniden İnşası
Manastırın kuruluşuna ya da kiliselerin inşasına doğrudan ışık tutacak herhangi bir tarihi yazıt bulunmamaktadır. Tarihi süreçte büyük önem taşıyan manastır, 13. yüzyıldaki Moğol istilasından sonra terk edilmiştir. Yüzyıllarca sessiz kalan bölge, 1878 yılında Kars bölgesinin Rus yönetimine geçmesiyle birlikte yeniden Ermeni Kilisesi'ne devredilmiştir. Bu dönemde manastır yapıları onarılmış, ibadete açılmış ve hem keşişler hem de hacılar için konaklama imkânları sunulmuştur. Bu yeni yapılar, en büyük kaya çıkıntısının kenarına, vadideki nehrin hemen yanına ve Aziz Sarkis Kilisesi'nin kuzeybatı yönüne inşa edilmiştir.
Yıkım Süreci ve Günümüzdeki Durumu
Uzun yıllar boyunca hizmet veren ve adını bünyesindeki beş kiliseden alan bu manastır, Ermeni Kırımı'ndan sonra tamamen cemaatsiz ve boş kalmıştır. Ermeni arkeolog Aşkarbek Kalantar'ın 1920 yılı Ağustos ayından hemen önce çektiği fotoğraflarda manastırın henüz tamamen sağlam olduğu görülmektedir. Ancak, 1959 yılında bölgeyi ziyaret eden Fransız sanat tarihçisi Jean-Michel Thierry, beş kiliseden dördünün yıkıldığını ve yalnızca Aziz Sarkis Kilisesi'nin ayakta kaldığını tespit etmiştir. Tarihçi Thomas Sinclair 1987 yılında harabeleri incelemiş ve binaların yukarıdan yuvarlanan kayalar nedeniyle yıkıldığını belirtmiştir. Buna karşın, bazı araştırmacılar bu yapıların kaya yuvarlanmasıyla yıkılamayacak yapıda olduğunu savunarak, binaların patlayıcılarla havaya uçurulduğunu iddia etmişlerdir.
Aziz Sarkis Kilisesi'nin Son Durumu
Beşkilise manastır topluluğundan ayakta kalan tek yapı olan Aziz Sarkis Kilisesi, 1989 yılında meydana gelen depremde çok ağır hasar almıştır. Depremin etkisiyle binanın beton çekirdeği parçalanmış olup, günümüzde tamamen yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya bulunmaktadır.