Balya, Balıkesir ilinin tarihi ve coğrafi zenginlikleriyle öne çıkan, Marmara Bölgesi'nin güneyinde yer alan önemli bir ilçesidir. Ünlü tereyağı ile tanınan yerleşim yeri, geçmişte madencilik faaliyetlerinin ve fabrikaların aktif olduğu dönemlerde 36.000'e ulaşan nüfusuyla gelişmiş bir sanayi merkezi konumundaydı. Zamanla sanayinin azalması, maden ve seramik fabrikalarının kapanmasıyla göç vermiş olsa da, günümüzde tarihi mirası ve yeni madencilik yatırımları ile yeniden canlanma sürecine girmiştir.
Köklü Madencilik Tarihi ve Kökeni
Balya'nın tarihi, doğrudan bölgedeki madenlerin tarihiyle şekillenmiştir. İlk çağlardan bu yana çinko, kurşun, manganez ve linyit madenlerinin işletildiği ilçede kesintisiz bir yerleşim süregelmiştir. Roma İmparatorluğu döneminde kurşun madenlerinin işletildiği ve buraya "maden işliği" anlamına gelen Ergastêrion adının verildiği bilinmektedir. 1317 yılından önce Kocagümüş Köyü adıyla anılan yerleşim, Karesi Sancağına bağlı Alidemirci Bucağı'nın bir köyü iken, madenlerin işletilmesi amacıyla gelen işçilerin nüfusu artırmasıyla bucak merkezi buraya taşınmıştır. İlçe adının Osmanlı dönemindeki Kadı Bali Bey'den geldiği rivayet edilse de, bilimsel olarak Yunanca eski anlamına gelen Palaia kelimesinden Türkçeye uyarlandığı kabul edilmektedir.
"Küçük İstanbul" ve Sanayinin Altın Çağı
Balya, aktif maden dönemlerinde o kadar büyük bir gelişim göstermiştir ki halk arasında "Küçük İstanbul" lakabını edinmiştir. 1901 yılında Fransızlar tarafından Mancılık'ta kurulan ilk termik santral sayesinde, üretilen kömürden elektrik elde edilerek maden makineleri çalıştırılmıştır. Bu elektriğin fazlasının belediyeye satılmasıyla Balya, Osmanlı sarayından sonra Türkiye'de elektrik kullanan ilk ilçe olmuştur. 1910 yılında resmi olarak ilçe teşkilatına kavuşan Balya, 1920'deki Yunan işgaline karşı kahramanca mücadeleler vermiş ve 6 Eylül 1922 tarihinde düşman işgalinden tamamen kurtulmuştur.
Coğrafi Yapı, Şifalı Sular ve Turizm
İlçe, Balıkesir'in kuzeybatısında yer alır ve Balıkesir-Çanakkale yolu üzerinden kolayca ulaşım sağlanır. Arazi yapısı, Kocavaşar Çayı ve kollarının oluşturduğu dik vadiler ile çevresindeki Konak, Ekizce ve Akçal Dağları gibi engebelerden oluşur. İlçede Fransızlardan kalma 100 yıllık tarihi maden kalıntıları ve eski bir hastane binası gibi özgün mimari eserler yer almaktadır. Ayrıca ilçe merkezine 23 kilometre mesafede bulunan şifalı sular ile Balıkesir-Bandırma karayolunun Şamlı ayrımındaki kaplıcalar; romatizma, siyatik, kireçlenme ve cilt hastalıklarına şifa arayan ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir. Tarım topraklarının verimsizliği nedeniyle sınırlı üretim yapılmakla birlikte; buğday, arpa, mısır, nohut üretimi ile son yıllarda gelişen şaraplık üzüm bağcılığı ve Ilıca bölgesindeki şarap üretimi yerel ekonomide önemli bir yer tutmaktadır.