Zağnos Paşa Camii

Zağnos Paşa Camii (veya bilinen diğer adıyla Balıkesir Ulu Camii), Balıkesir'in kent merkezinde yer alan, 15. yüzyıla ait tarihi bir yapıdır. Şehrin en büyük camisi ve en önemli sembollerinden biri olan bu eser, 1461 yılında veya bundan birkaç yıl önce, Fatih Sultan Mehmet'in vezirlerinden Zağnos Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cami, türbe, muvakkithane ve hamamdan oluşan bir külliyenin parçasıdır. Tarihi kayıtlara göre Fatih'in 48 adamının görevlendirilmesiyle cami 6 haftada inşa edilmiş ve 3 Mart 1461 tarihinde büyük bir törenle ibadete açılmıştır.

Depremler ve Yeniden İnşa Süreci

Tarihi boyunca çeşitli afetlere maruz kalan yapı, 1577 ve 1898 yıllarında meydana gelen Balıkesir depremlerinde hasar görmüştür. 1577 yılındaki depremin ardından Mahmud Ağa adındaki mimarın çalışmalarıyla onarılan cami, 1898 depreminden sonra ise bir süre kapalı kalmıştır. Giriş kapısında yer alan kitabeye göre cami, 1902-1904 yılları arasında eskisinden farklı bir şekilde yeniden inşa edilmiştir. Günümüzdeki cami, eski temeller üzerine dönemin mutasarrıfı Ömer Âli Bey tarafından yaptırılmış ve inşası 1904 yılında tamamlanmıştır. Caminin ilk inşasından günümüze sadece minber kapısı ulaşabilmiştir. Caminin silüetini ortaya çıkarmak amacıyla çevresinde gerçekleştirilen meydan düzenleme çalışmaları ise 2021 yılında tamamlanmıştır.

Milli Mücadele Dönemi ve Tarihi Önemi

Zağnos Paşa Camii, Türk Kurtuluş Savaşı döneminde çok önemli tarihi olaylara sahne olmuştur. Mehmet Akif Ersoy, 23 Ocak 1920 tarihinde bu camide bir hutbe vererek vatanı kurtarma konusunda halkı heyecanlandırmış ve mücadeleye çağırmıştır. Milli Mücadele'nin önderi Mustafa Kemal Paşa da 7 Şubat 1923 tarihinde camiyi ziyaret etmiş, öğleyin okunan mevlidin ardından minbere çıkarak Balıkesir Hutbesi olarak bilinen ünlü konuşmasını gerçekleştirmiştir. Cami, bu tarihi ve kültürel değerinden dolayı 2018 yılında Darphane Genel Müdürlüğü tarafından Kültür Varlıkları Serisinin 8. Parası olarak hatıra parası şeklinde basılmıştır.

Mimari Özellikleri

Düzgün yontma taş ve kesme taştan inşa edilmiş kare planlı bir yapıya sahip olan caminin ortasında dört ayak üzerine oturan merkezi bir kubbesi vardır. Bu merkezi kubbenin etrafında dört adet köşe kubbesi ve aralarında yarım daire tonozlar bulunur. Caminin iç mekanına kuzey, doğu ve batı yönlerindeki üç ayrı kapıdan giriş sağlanır. Çift kanatlı ve ahşap işlemeli bu kapıların her birinin önünde ahşap tavanlı sundurmalar yer alır. Caminin kuzeybatısında yer alan barok tarzdaki minaresi kesme taşlardan yapılmıştır ve Arabacıoğlularından Hacı Hafız Efendi'nin eseridir.

Külliyenin Diğer Elemanları

Kent merkezindeki çarşının içinde konumlanan külliyede geçmişte bedesten, imaret ve çarşının yanı sıra Zağanos Paşa'nın oğlu Mehmed Bey tarafından yaptırılan ancak 1897 depreminde yıkılan bir mektep binası da bulunmaktaydı. Külliye yapılarından günümüze orijinal haliyle ulaşabilen tek eser hamamdır. Sadrazam Zağanos Paşa'ya ait olan türbe caminin hemen dış kısmında, muvakkithane ise minare kaidesinin hemen yanında yer almaktadır. Cami avlusunda iki adet şadırvan bulunur; kuzeydeki on iki köşeli mermer şadırvan Paşa Hamamı'ndan gelen suyla beslenirken, batıdaki şadırvan ise caminin ikinci yapılışı sırasında inşa edilmiştir ve kabartmalı musluk panolarına sahiptir. Caminin dış kısmında ayrıca beş yüzlü mermer bir şadırvan ve avlunun güney bölümünde bir güneş saati yer almaktadır.