İstanbul'un Köklü Tarihine Işık Tutan Bir Eser: Atik Mustafa Paşa Camii
İstanbul'un tarihi zenginlikleriyle dolu Ayvansaray semtinde konumlanan Atik Mustafa Paşa Camii (diğer adıyla Cabir Camii), Orta Bizans döneminden günümüze ulaşmayı başarmış son derece kıymetli bir dinî yapıdır. Orijinal adı Kristos Pantepoptes Kilisesi (Yunanca: Hagia Thekla tou Palatiou tōn Vlakhernōn) olan bu tarihi yapı, kaynaklara göre 1059 yılına tarihlenmektedir. Yüzyıllar boyunca hem Doğu Roma hem de Osmanlı döneminin izlerini taşıyarak günümüze kadar ulaşmıştır.
Orta Bizans Döneminin Özgün Mimarisi ve Plan Tipi
Mimari açıdan büyük bir öneme sahip olan Atik Mustafa Paşa Camii, Konstantinopolis'in geleneksel kilise mimarisini yansıtmaktadır. Dönemin Bizans yapılarında sıklıkla tercih edilen Serbest Haç Plan veya Kapalı Yunan Haçı plan tiplerinden ikincisine sahiptir. Eserin plan şeması literatürde Kare İçinde Haç Plan ya da Kapalı Yunan Haçı (kare içerisinde haç) olarak adlandırılmaktadır. Ana inşa malzemesi olarak tuğla ve taşın bir arada kullanıldığı bu özgün yapı, günümüzde tek minareli bir cami olarak hizmet vermektedir.
Tarihsel Söylentiler ve Osmanlı Dönemindeki Dönüşüm
Yapının tarihine ilişkin halk arasında anlatılan çeşitli inanışlar ve söylentiler bulunmaktadır. Bunlardan en dikkat çekici olanı, İslam halifesinin bayraktarlığını yapan Cabir ile ilgilidir. Söylentiye göre Cabir, Konstantinopolis'i fethetmek üzere düzenlenen bir sefere katılmış, fetih girişimi sırasında burada şehit düşerek yapının bulunduğu bölgeye gömülmüştür. İstanbul'un fethi esnasında kilisenin ne durumda olduğu bilinmemekle birlikte, yapı Osmanlı İmparatorluğu döneminde, II. Beyazıt saltanatında camiye dönüştürülmüştür.
Kayıp Bezemeler ve Badana Altından Çıkan Eşsiz Freskler
Atik Mustafa Paşa Camii'nin iç mekanında Doğu Roma dönemine ait hiçbir bezeme veya süsleme unsuru günümüze ulaşmamıştır. Ancak 1957 yılında Amerikan Bizans Enstitüsü tarafından yürütülen titiz araştırmalar sonucunda çok önemli keşifler yapılmıştır. Binanın güney cephesinde yer alan kalın badana tabakasının altında gizlenmiş tarihi freskler gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu çalışmalar neticesinde, bahsi geçen fresklerin Ayios Kosmas, Hagios Damianos ve baş melek Mikhael'e ait figürler olduğu kesin olarak tespit edilmiştir.