Türkiye ve Ermenistan Sınırını Çizen Doğal Güzellik: Arpaçay
Arpaçay (Ermenice: Akhuryan), Türkiye ile Ermenistan arasındaki coğrafi sınırı belirleyen, Aras Nehri'nin en önemli kollarından biri olan tarihi ve stratejik bir akarsudur. Toplam 186 kilometre uzunluğa sahip olan bu nehir, 9.500 kilometrekarelik geniş bir yağış havzasına hükmeder. Bu havzanın Türkiye sınırlarında kalan 5.437 kilometrekarelik alanındaki suları toplayarak boşaltan nehir, saniyede 39.412 metreküplük debisiyle bölgenin en canlı su kaynaklarından biridir.
Arpaçay'ın Oluşumu ve Coşkun Akım Rejimi
Arpaçay, iki farklı su kaynağının bir araya gelmesiyle hayat bulur. Bunlardan ilki Çıldır Gölü'nün fazla sularını taşıyan Çıldır Suyu, diğeri ise Ermenistan sınırlarında yer alan Arpa Gölü'nün gideğenidir. Bu iki kol Başgedikler köyü yakınlarında birleşerek ana yatağı oluşturur. Yolculuğu boyunca Digor Çayı ve Başgedik Deresi'ni de bünyesine katan nehir, güney yönünde akarak Tuzluca ile Halıkışlak arasında Aras Nehri ile birleşir. Bölgedeki sert karasal iklim sebebiyle nehrin akım rejimi düzensizdir. Kış aylarında kar yağışları nedeniyle zayıflayan akış, ilkbahar ve yaz başlarında sıcaklıkların yükselmesi ve karların erimesiyle coşkun bir seviyeye ulaşır.
Binlerce Yıllık Tarihin Canlı Tanığı
Ani Ören Yeri ve Tarihi Köprü
Arpaçay'ın Türkiye kıyısında, Kars ili Akyaka ilçe sınırlarında yer alan dünyaca ünlü Ani Ören Yeri yükselir. Volkanik tüf tabakaları üzerine kurulmuş olan bu antik kent, tarihi İpek Yolu'nun Anadolu'ya ilk giriş noktasıdır. Orta Çağ'ın en önemli ticaret merkezlerinden biri ve eski bir Ermeni başkenti olan Ani'nin görkemli kalıntıları ile tarihi Ani Köprüsü'nün kalıntıları doğrudan Arpaçay'ın kıyısında konumlanmıştır.
Tunç Çağı'ndan Kalan Kadim Yerleşimler
Su kenarlarının sunduğu yaşam kolaylığı sebebiyle Arpaçay havzası tarih öncesi çağlardan beri kesintisiz yerleşim görmüştür. Havza genelinde yapılan araştırmalarda Tunç Çağı'na ait olduğu saptanan pek çok kale ve höyük bulunmuştur. Bu tarih öncesi alanlar arasında Danatepe Höyük, Zöhrap Yerleşmesi, Carcı Yerleşmesi, Polat Kalesi, Yarbaşı Yerleşmesi, Tepecik yerleşmesi ve Ziyarettepe Kalesi öne çıkmaktadır.
Sınır Aşan Suların Yönetimi ve Arpaçay Barajı
Uluslararası hukuka göre hem sınır suyu hem de sınır aşan su statüsünde bulunan Arpaçay'ın yönetimi, Türkiye ile SSCB arasında 1927 yılında imzalanan tarihi anlaşma çerçevesinde yürütülmektedir. Bu uzlaşı kapsamında 1975-1983 yılları arasında nehir üzerinde ortaklaşa inşa edilen Arpaçay Barajı (Ahuryan Barajı), günümüzde de sınırın bir parçasını oluşturmaktadır. Barajda depolanan 510 milyon metreküplük su iki ülke arasında eşit paylaşılır. Buradan alınan sular, Aras Nehri ile birleşim noktasından 75 km aşağıda kurulan Sedarabat Regülatörü vasıtasıyla mikroklima iklimine sahip Iğdır Ovası'ndaki 66.000 hektarlık tarım arazisinin sulanmasında kullanılmaktadır. Suların kontrolü ve yönetimi ise ortak bir komite tarafından gerçekleştirilmektedir.