Aras Nehri'nin Doğuşu ve Coğrafi Yapısı
Aras Nehri, Doğu Anadolu Bölgesi'nden doğarak Kafkaslar'ın en büyük ve en uzun akarsularından biri olma özelliğini taşımaktadır. Bingöl Dağları'nın Erzurum il sınırları içerisinde kalan kuzey yamaçlarından doğan bu önemli nehir, Tekman Yaylası'nın tüm sularını bünyesinde toplar. Akış güzergahı boyunca Sakaltutan Dağları'nın doğusundaki havza içinde kuzey yönünde ilerler. Sakaltutan Dağları ile Topçu Dağı arasında kalan derin ve sarp Mescitli Boğazı'nı geçerek Pasinler Ovası'na iner.
Havza Özellikleri ve Sınır Hatları
Pasinler Ovası'nda Yukarı Pasin Havzası'nın sularını toplayarak gelen Hasankale (Pasinler) Çayı'nı bünyesine katarak kuzeydoğu yönünde akar ve Erzurum il sınırlarının dışına çıkar. Erzurum-Kars platosunun güneyindeki çöküntü alanlarında yol alarak Ermenistan sınırına ulaşır. Iğdır Tuzluca Altınkaya mevkisinde, Çıldır Gölü'nden doğup gelen Arpaçayı da bünyesine aldıktan sonra Türkiye-Ermenistan sınırı boyunca akmaya başlar. Toplam uzunluğu 1.072 kilometre olan nehrin 548 kilometrelik kısmı Türkiye sınırları içerisinde yer almakta ve 102 bin kilometrekarelik geniş bir havza alanını kaplamaktadır.
Sınırlar, Barajlar ve Döküldüğü Yer
Stratejik açıdan son derece önemli bir konumda olan Aras Nehri; Türkiye-Azerbaycan, Türkiye-Ermenistan ve Azerbaycan-İran sınır hatlarının bir bölümünü oluşturur. 11 kilometrelik Azerbaycan-Türkiye koridorunun ardından Azerbaycan (Nahçıvan)-İran sınırını, Ermenistan-İran sınırını ve tekrar Azerbaycan-İran sınırını takip eder. Daha sonra Azerbaycan'ın içlerine doğru yönelen nehir, Sabirabad şehri yakınlarında Kura Nehri ile birleşerek Hazar Denizi'ne dökülür. İran-Nahçıvan sınırında akarsu üzerinde ortaklaşa işletilen Aras Barajı yer almaktadır. Ayrıca 2007 yılında Azerbaycan-İran sınırında inşa edilen Hudaferin Barajı, İkinci Karabağ Savaşı sonrasında tamamen Azerbaycan kontrolüne geçmiştir.
Nehrin Düzensiz Rejimi ve Besleyen Kolları
Aras Nehri'nin akış rejimi oldukça düzensiz bir yapıya sahiptir. Ocak ayında 42,2 m³/sn civarında olan debisi, şubat ve mart aylarında çok yavaş bir şekilde yükselir. İlkbahar yağışları ve karların erimesiyle nisan ve mayıs aylarında en yüksek debi değerlerine ulaşan nehir, haziran ayından itibaren yağışların azalmasıyla birlikte sürekli bir düşüşe geçer ve eylül ayında en düşük değerleri görür. Sonbahar yağışlarının etkisiyle ekim ayında yavaş bir artış gösteren su seviyesi, kasım ve aralık aylarında yaklaşık olarak aynı seviyede kalır. Nehri kuzeyden (sağdan) besleyen ana kollar Arpaçay, Zengmar, Sariso, Kotur, Hacılar, Kelibar, Ilgena, Dare ve Balha'dır. Türkiye'de Gareso Nehri soldan dökülürken; Ermenistan'daki Akuriyan, Metsamor, Hrazdan, Azat, Vedi, Arpa, Vorotan, Vogci ve Megri sağdan nehre katılır. Ayrıca Azerbaycan topraklarındaki kuzey kolları ise Haçın, Okçu, Bergüşad (Çavundur) ve Köndelen nehirleridir.