Burdur ilinin güneybatısında yer alan ve eski adı Dirmil olan Altınyayla, Akdeniz Bölgesi'nde konumlanmış tarihi bir ilçedir. Yaklaşık 221 kilometrekarelik bir yüzölçümüne sahip olan bu bölgenin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 962 metredir. Zengin bir coğrafi ve kültürel mirasa ev sahipliği yapan ilçe, tarihi boyunca pek çok medeniyetin geçiş güzergahında yer almıştır.
Likya Dönemi ve Trimili Antik Geçmişi
Altınyayla'nın bilinen ilk tarihi bilgileri antik Likya dönemi ile örtüşmektedir. İlk çağlarda Antalya Körfezi'nin batısı ile Dalaman Çayı'nın doğusu arasında kalan ve Likya olarak adlandırılan bu bölgede sırasıyla Likyalılar, Persler, Büyük İskender İmparatorluğu, Mısır'da kurulan Ptomelar ve Roma İmparatorluğu egemenlik kurmuştur. Bölge, Likya tarihsel coğrafyasının kuzeybatı ucunda yer alan Cibyra (Cybria), Bubon, Balbura ve Oinoanda kentlerinin oluşturduğu ve başkenti Patara olan Likya birliği içerisindeki tetrapolis sınırlarında yönetilmiştir. Patara antik kentinde bulunan ünlü "Yol Kılavuz Anıtı" üzerinde yer alan "Tlos, Oinoanda Balbura'dan gelip Trimili üzerinden Cibrya'ya" ifadesinde geçen Trimili yerleşim alanının, bugünkü Dirmil olduğu bilinmektedir.
Keşfedilmeyi Bekleyen Arkeolojik Alanlar: Gavur Beşiği ve Koca Çayır
İlçe merkezinde belirgin antik eserlerin azlığı buranın geç dönemde yerleşime açıldığı izlenimini vermemelidir. İlçenin doğusunda ve Üç Meşe mevkiinin kuzeyinde yer alan ve yöre halkı tarafından "Gavur Beşiği" olarak adlandırılan antik alan, bölgenin çok eski dönemlerden itibaren yerleşime açık olduğunu kanıtlamaktadır. Cybira, Bubon ve Balbura antik kentlerini birbirine bağlayan köprü niteliğindeki bu alanın çevredeki komşu antik kentlerle benzer bir teknoloji ve sanat anlayışına sahip olduğu görülmektedir. Ayrıca ilçenin kuzeyindeki Koca Çayır bölgesinde rastlanan pişirilmiş topraktan yapılmış kırık kalıntılar, Oyuk Dağı erozyon havzasında bulunan bu alanın alüvyal birikimlerle örtülmüş daha geniş bir antik kent olabileceğine işaret etmektedir. Durasılar bölgesinde bulunan ve katı yiyeceklerin öğütülmesinde kullanılan yaklaşık 50x50 cm boyutlarındaki antik "Dibek Taşı" da bölgedeki yakın antik yerleşimlerin varlığını desteklemektedir.
Hamitoğulları, Osmanlı Dönemi ve Tarihi Medreseler
Anadolu'da Roma ve Bizans egemenliklerinin ardından, erken Osmanlı döneminde bölgede Hamitoğulları'ndan Gölhisar Beyi Mehmet ve Yunus Bey hakimiyet kurmuştur. 19. yüzyıl sonlarından itibaren Konya Vilayeti, Burdur Sancağı, Tefenni Kadılığı Armutlu Nahiyesine bağlı bir köy (karye) olarak yönetilen Dirmil, Osmanlı'nın son dönemlerinde ayanlık ve sonrasında ağalık sisteminin etkisinde kalmıştır. Tarihi kayıtlara göre bölgede eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü üç adet önemli medrese bulunmaktaydı. Bunlar; Sait Efendi tarafından yaptırılan ve Müderris Süleyman Efendi'nin eğitim verdiği medrese, çarşı yakınında köy ahalisi tarafından yaptırılan İbil oğlu Nasuh Efendi medresesi ve Kızılyaka köyünde Halim Efendi adına yaptırılan Kızılyaka Camii yakınındaki medresedir. Bu yapılar bölgenin yakın tarihteki kültürel ve eğitsel önemini ortaya koymaktadır.