Tarihi ve Kökeni
Manisa ilinin Akhisar ilçesinde konumlanan Akhisar Ulu Camii (diğer adıyla Fethiye Camii), Osmanlı döneminin merkezî planlı cami arayışlarının erken ve önemli örneklerinden biridir. Yapının üzerinde kesin bir inşa kitabesi bulunmadığından yapım tarihi tam olarak bilinmese de mimari detaylar, kullanılan malzemeler ve plan düzeni incelendiğinde yapının XV. yüzyılın son çeyreğinde inşa edildiği kabul edilmektedir. Yapının yer aldığı alanda Bizans dönemine ait bazilika planlı bir kilise bulunduğu ve caminin bu yapının kalıntıları üzerine kurulduğu düşünülmektedir. Güney cephesindeki beşik tonozlu nişlerin kilisenin neflerine, doğu duvarındaki yarım daire biçimli kalıntıların ise kilise apsisine ait olduğu öngörülmektedir.
Mimari Yapısı ve İç Mekan Özellikleri
Kare planlı bir harim, kuzeydoğuda konumlanan minare ve doğu cephesine bitişik son cemaat yerinden meydana gelen cami, mimari yapısıyla dikkat çeker. Ana ibadet alanı, sekizgen kasnaklı büyük bir merkezî kubbeyle örtülmüştür. Bu kubbe doğu-batı yönündeki büyük kemerlere oturmakta, yanlarda ise üçer adet küçük kubbeli birimle desteklenmektedir. Yapının güney cephesi sıvasız taş bloklarla örülmüşken, doğu ve batı cephelerinde yuvarlak kemerli ve alçı dışlıklarla bezeli pencereler yer alır. Son cemaat yeri ise 13 adet ahşap direk üzerine oturan kırma çatıyla örtülüdür.
Bizans Dönemi Devşirme Sütunlar ve Detaylar
Caminin iç mekanındaki en ilgi çekici unsurlardan biri kadınlar mahfilini taşıyan dört adet mermer sütundur. 11. ila 14. yüzyıllar arasındaki Bizans mimarisinden devşirilen bu sütunlar, "düğümlü sütun" işçiliğiyle şekillendirilmiştir. Bu mermer sütunların Akhisar ve çevresindeki antik yapılardan ya da doğrudan caminin üzerinde yükseldiği eski kilise kalıntısından temin edildiği tahmin edilmektedir. Caminin minaresi kare bir kaide üzerinde yükselmekte olup silindirik gövdeye geçişte Türk üçgenleri kullanılmıştır. Minarenin üst bölümü, 1913 depreminde zarar görmüş ve daha sonra yenilenmiştir.
Zengin Süslemeler ve Tarihi Hazîre
Yapı, II. Abdülhamid döneminde (19. yüzyıl sonu) kapsamlı bir onarım geçirmiştir. Mihraptaki belirgin çıkıntı alçı perde motifi, akantus yapraklı bezemeler, hilal ve yıldız gibi süsleme unsurlarıyla donatılmıştır. Ahşap köşk ve külah kısmına sahip minber ise gülbezeklerle bezenmiştir. Ayrıca kubbe kasnağında ve pencere aralarında kalemişi süslemeler mevcuttur. Akhisar'ın fethinden sonra inşa edilen bu ilk büyük ölçekli caminin çevresinde geçmişte darülkurra, darülhadis, dershane ve tekke bulunmaktaydı. Günümüze bu külliyeden sadece cami ve doğusundaki tarihi hazîre ulaşmıştır. Bu hazîrede 67 mezar taşı ile 5 adet lahit yer almakta olup, 1488 ile 1918 yıllarına tarihlenen mezar taşlarında servi ağacı, vazo, şamdan, kandil ve hayat ağacı gibi geleneksel motifler bulunmaktadır.