Aiolis, Batı Anadolu'nun kabaca kuzey bölgesinin antik adıdır. Gediz Nehri kuzeyinden Bakırçay güneyine kadar uzanan bu tarihi bölge; doğuda Yunt Dağları ve Dumanlı Dağ, batıda ise Çandarlı Körfezi ile sınırlandırılmaktadır. Kuzeyde Biga ve Misya, doğuda Lidya ve güneyde İyonya antik bölgeleri ile komşu olan Aiolis, Midilli (Lesbos) adasını da sınırları içerisine almaktadır. Coğrafi konum olarak Adramyttenos Kolpos (Edremit Körfezi) ve güneye doğru İzmir Körfezi'ne kadar uzanan sahil şeridini kapsamaktadır.
Aiolis'in Kuruluşu ve Tarihi Kentleri
Bölgedeki yerleşimlerin, MÖ 1050 yılı civarında Yunanistan'ın Teselya ve Boeotia bölgelerinden göç eden Aioller tarafından kurulduğu söylenmektedir. Ege bölgesine ulaştıklarında boş olan körfezlere yerleşen bu topluluklar; sırasıyla Lesbos adasına, Troas bölgesine, Smyrna Körfezi'ne ve Smyrna'nın güneyine yerleşmişlerdir. Antik Grek tarihçi Herodot, bölgedeki on iki Aiol kentini; Kyme (Aliağa-Nemrut Koyu), Larissa (Buruncuk Köyü), Neontheikhos (Yanık köy), Temnos (Görece-Kayacık Tepesi), Killa, Notion (Ahmetbeyli), Aigiroessa, Pitane (Çandarlı), Aigai (Nemrutkale), Myrina (Aliağa-Kalabaktepe), Gryneion (Yenişakran) ve Smyrna (İzmir) olarak sıralamaktadır. Bu yerleşimlerin en büyüğü ve federasyonun başkenti Kyme'dir.
Siyasi Tarih ve Egemenlik Dönemleri
MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısında birleşerek dinsel yönü ağır basan bir federasyon kuran Aeol kentlerinden Smyrna, daha sonra İonlar tarafından konfederasyondan ayrılmıştır. Smyrna'nın MÖ 700'de ayrılmasının hemen ardından Aiolis, önce Lidya Krallığı'nın, sonrasında ise Pers egemenliğinin altına girmiştir. Pers-Yunan savaşlarında Pers tarafını tutan bölge, MÖ 478 yılında Attika-Delos Deniz Birliğine üye olmuştur. MÖ 5. yüzyılda Sparta'ya yenilen federasyon, MÖ 342'de Makedonyalılarla anlaşma imzalamıştır.
Kayıp Kentler ve Büyük Depremler
Anadolu'daki kıyı kentlerinin yanı sıra Lesbos'ta 5, Tenedos'ta 1 ve 100 Adalar denilen adalarda da Aeol kentleri kurulmuştur. Aeolis federasyonu MÖ 281'de Selevkos idaresine, MÖ 261-221 yılları arasında ise Pergamon Krallığı idaresine dahil olmuştur. Tarih sahnesinde önemli bir yer tutan kıyı kentleri, milattan sonra (MS) 17 ve 105 yıllarında meydana gelen büyük depremlerle sarsılmış, çok ağır hasar görerek harap olmuştur.