Adıyaman Şehir Merkezi ve Coğrafi Konumu
Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Adıyaman, kendi adını taşıyan ilin merkezidir. Kuzeyden Çelikhan, doğudan Kâhta, güneydoğudan Samsat ve Atatürk Baraj Gölü ile, güneyden Fırat Nehri ve batıdan Besni ve Tut ilçeleri ile çevrili olan şehir, 669 metrelik bir deniz seviyesi yüksekliğine (rakıma) sahiptir. Önceleri şehir merkezindeki kale etrafında konumlanan yerleşim, il merkezi olduğu 1954 yılından itibaren genişlemiş ve büyümüştür. Merkez ilçenin yüzölçümü 1.814 km² olup, bölgenin can damarı olan Atatürk Barajı'nın büyük bir kısmı da Adıyaman ili sınırları içerisinde yer almaktadır.
Etimolojik Kökeni ve Efsaneleri
Tarih boyu farklı devlet ve milletlerin egemenliği altına giren Adıyaman, Hısnımansur da dahil olmak üzere pek çok farklı isimle anılmıştır. Seyyah Ainsworth şehrin Doğulu coğrafyacılar tarafından Cholmodara, Romalılar tarafından da Carbanum diye adlandırıldığını belirtmiştir. Bizans İmparatorluğu döneminde Pordoniom, Süryaniler tarafından ise Klevdiye olarak isimlendirilen şehir, Müslümanların eline geçtikten sonra "Mansur'un kalesi" anlamına gelen Hısnımansur ismiyle anılmıştır. Bu ismin Emevi komutanlarından Mansur bin Cavane veya Abbasi halifesi Ebu Cafer el-Mansur sebebiyle verildiği rivayet edilir. Günümüzde kullanılan Adıyaman isminin ise Luvice dilinde "Ana Tanrıça Ülkesi" anlamına gelen Adaumana veya efsanelere konu olan Yedi Yaman tabirinden türediği iddia edilmektedir. Şehir, 1928 yılının sonunda alınan resmi kararla resmen Adıyaman adını almıştır.
Köklü Tarihçesi ve Egemenlik Kurmuş Medeniyetler
Adıyaman'ın içinde bulunduğu bölgede yerleşimin tarihi oldukça eski dönemlere uzanmaktadır. Bölgede Hitit, Hurri, Mitanni, Kummuh, Asur, Pers, Seleukos, Kommagene Krallığı ile Roma ve Bizans hakimiyeti görülmüştür. 670 yılında Emevî hakimiyetine giren bölgede, kale Emevî kumandanlarından Mansûr bin Ca'vene tarafından inşa ettirilmiştir. 758'de Abbâsî egemenliğine geçen şehir, Selçuklu kumandanı Gümüştekin tarafından 1066'da fethedilmiştir. Artuklu, Eyyûbî, Selçuklu, İlhanlı, Akkoyunlu, Dulkadiroğulları ve Memlüklü hakimiyetlerinden sonra 1515 yılında Osmanlı egemenliğine geçmiştir. Cumhuriyet döneminde 1923'ten 1954 yılına kadar Malatya'nın ilçesi olarak kalan yerleşim, 22 Haziran 1954'te Adıyaman ilinin kurulmasıyla merkez ilçe olmuştur.
İdari Yapı, Nüfus ve Yeniden Yapılanma Süreci
Adıyaman Merkez ilçesinde toplam 3 belediye ve 49 mahalle bulunurken, kırsal kesimde 135 köy yer almaktadır. Yenipınar Mahallesi'ndeki tarihi Yenipınar Camii gibi önemli yapılara ev sahipliği yapan kentte, nüfusun büyük kısmı şehir merkezinde yaşamaktadır. Şehir, 6 Şubat 2023'te gerçekleşen depremler sırasında geniş çaplı bir yıkıma uğramış ve binlerce can kaybı yaşanmıştır. Deprem sonrasında güvenli zemin çalışmalarının tamamlandığı merkeze yaklaşık 6 kilometre mesafede bulunan 5 milyon metrekarelik İndere Mahallesi (Zey Köyü) bölgesine yeni yapıların inşa edilerek şehir merkezinin bu güvenli alana taşınması planlanmaktadır.