1939 Erzincan Depremi ve Genel Özellikleri
1939 Erzincan depremi veya diğer adıyla Büyük Erzincan Depremi, 27 Aralık 1939 tarihinde merkez üssü Erzincan olan ve 7,9 Ms (USGS'e göre 7,8 Mw) büyüklüğünde gerçekleşen mega bir sarsıntıdır. Mercalli şiddet ölçeğine göre en yüksek değer olan XII (Afetsel) şiddetinde saptanan bu afet, 52 saniye sürmüştür. Karada meydana gelen dünyanın sayılı büyük depremleri arasında yer alan bu felaket, Anadolu coğrafyasında 1668 Kuzey Anadolu depreminden sonra gerçekleşen en büyük sarsıntılardan biridir ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en çok can kaybıyla sonuçlanan ikinci depremi olarak kayıtlara geçmiştir.
Tektonik Yapı ve Erzincan'ın Zemin Durumu
Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde meydana gelen ve batıya doğru göç eden büyük deprem serisinin ilki kabul edilen bu sarsıntı, Doğu Anadolu'dan Marmara Denizi'ne uzanan ve sismik aktivitesi oldukça yüksek olan transform fay hattı üzerinde gelişmiştir. Tarihi kayıtlara göre Erzincan şehri son bin yılda 11 kez tamamen yıkıma uğramıştır. Eski yerleşimin bulunduğu zemin, akarsu çökellerinden oluşan, yerleşmemiş ve gevşek yapılı bir birikinti örtüsüne sahiptir. Bu durum, depremin yıkıcı etkilerini artıran en önemli jeolojik faktörlerden biri olmuştur.
Depremin Sismik Etkileri ve Kırık Sistemi
Deprem, doğuda Erzincan Ovası'ndan batıda Kelkit Vadisi'ne kadar uzanan ve güneyde Sivas'tan kuzeyde Karadeniz'e kadar ulaşan son derece geniş bir alanda etkili olmuştur. Sarsıntı sırasında Erzincan'dan Niksar'a kadar yaklaşık 350 km uzunluğunda devasa bir kırık sistemi meydana gelmiş, iki blok arasında 380 cm düzey farkı oluşmuştur. Ortalama yüzey yer değiştirmesi 2,3 ile 8,8 metre arasında hesaplanırken, dikey hareketler 0,5 ila 2 metre arasında, maksimum yatay atım ise 10,5 metre olarak ölçülmüştür. Ayrıca sarsıntı Karadeniz kıyılarında 0,53 metre uzunluğunda tsunamiye yol açmış, Fatsa'da deprem dalgası oluştururken Giresun ile Çarşamba arasında kıyı çizgisinin 15-100 metre kadar geri çekilmesine yol açmıştır.
Büyük Hasar, Can Kayıpları ve Şehrin Yeniden Kurulması
Deprem sonucunda toplam 116.720 bina tamamen yıkılmıştır. Resmî verilere göre 32.968 kişinin yaşamını yitirdiği, 100 binden fazla kişinin ise yaralandığı bu felakette can kayıplarının yüksek olmasının en büyük nedenlerinden biri sıfırın altında 30 dereceye ulaşan dondurucu kış koşulları, kar fırtınaları ve seller olmuştur. Yaşanan büyük yıkım sonrasında eski Erzincan şehri tamamen terk edilmiş ve biraz daha kuzeyde yeni bir yerleşim yeri inşa edilmiştir. Bu tarihi felaket, Türkiye hükümetinin ilk deprem yönetmeliklerini yürürlüğe koymasına vesile olmuştur. Afet sonrası ABD, Belçika, Fransa, Birleşik Krallık, İran ve Irak gibi dünyanın dört bir yanından ayni, tıbbi ve nakdi yardımlar gönderilmiştir.