Türkiye'de epik tiyatro denildiğinde akla ilk gelen isimlerden olan yönetmen, oyun yazarı ve çevirmen Yılmaz Onay, 1937 yılında Gaziantep'te dünyaya gelmiş ve yaşamı boyunca toplumcu gerçekçi bir sanat çizgisini savunmuştur. İTÜ yıllarında amatör topluluklarla sahne tozunu yutan sanatçı, gerek yurt içinde gerekse yurt dışında sahnelediği oyunlarla tiyatro tarihimizde derin izler bıraktı. 2018 yılında Muğla'da hayatını kaybeden Onay, mühendislik eğitimi ile sanat tutkusunu birleştiren, baskılara karşı sanatıyla direnen çok yönlü bir aydındı.
Mühendislikten Sahne Işıklarına İlk Adımlar
Gaziantep'te bir ilkokul öğretmeninin evladı olarak hayata gözlerini açan Yılmaz Onay, ilk gençlik yıllarını Ankara'da geçirdi. 1955 senesinde Ankara Gazi Lisesi'nden mezun olduktan sonra mühendislik eğitimi almak üzere İstanbul Teknik Üniversitesi'ne kaydoldu. Üniversite eğitimi sürerken, tiyatroya duyduğu yoğun ilgi onu okul bünyesindeki tiyatro topluluğuna ve Genç Oyuncular kadrosuna yönlendirdi. Sahne sanatlarıyla burada tanşan genç mühendis adayı, 1959 yılında IASTE bursu kazanarak dört aylığına Batı Berlin'e gitti ve buradaki tiyatro iklimini yakından gözlemledi.
1960 yılında İTÜ'den başarıyla mezun olunca mesleki kariyerine Bayındırlık Bakanlığı'nda inşaat mühendisi olarak başladı. Ancak mühendislik mesleği, onun tiyatroya olan tutkusunun önüne geçemedi ve her iki alanı da eş zamanlı yürütmeyi başardı. 1961 yılına gelindiğinde DAAD bursu ile Almanya'nın Karlsruhe şehrine giderek teknik araştırmalarda bulundu. Buradaki Karlsruhe Teknik Yüksekokulu'nda bilimsel çalışmalara katılırken, sanat üretimini de durdurmadı. Duisberger Gesellschaft çatısı altında Eugene Ionesco'nun ünlü eseri Kral Ölüyor oyununu yöneterek yurt dışındaki ilk yönetmenlik deneyimini gerçekleştirdi.
Ankara Deneme Sahnesi ve Epik Tiyatro Dönemi
Almanya'dan Ankara'ya dönüş yaptıktan sonra Sinema Tiyatro Derneği bünyesinde aktif görevler üstlendi. 1972 yılına kadar sürcek olan Ankara Deneme Sahnesi serüveni de bu dönemde şekillendi. Buradaki çalışmaları sırasında oyunculuktan ziyade yönetmenliğe odaklanmaya karar verdi. 1971'de mesleki olarak Tübitak Yapı Araştırma Enstitüsü'nde araştırma görevlisi sıfatıyla çalışmaya başladı. Ancak ertesi yıl tiyatro kariyerinde çok önemli bir dönüm noktası yaşandı. Ankara Sanat Tiyatrosu bünyesinde Bertolt Brecht'in Hitler Rejiminin Korku ve Sefaleti adlı eserini yönetti. Bu oyun onun profesyonel olarak yönettiği ilk tiyatro eseriydi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi öğrencilerine yönelik sahnelenen bu gösterim, dönemin sıkıyönetim komutanlığı tarafından yasaklandı.
Siyasi baskıların arttığı bu dönemde Essen ve Berlin'de konuk sanatçı olarak bulunan Onay, Türkiye'ye döndükten sonra Çağdaş Sahne'nin kurulmasında kurucu ortak olarak yer aldı. Çalışmalarını bu çatı altında sürdüren tecrübeli yönetmen, eserlerini uluslararası sahnelere taşımaya başladı. Sanatçının farklı ülkelerde sahneye koyduğu oyunlar şunlardır:
- Arafta Kalanlar (Amsterdam)
- Karagöz'ün Muamması (Amsterdam)
- Sanatçının Ölümü (Paris)
- Şarkılarımız Ölmesin! (Almanca adıyla Sechs Verrückte und ein Lied - Berlin)
1990 ve 1991 yıllarında Berlin'de tiyatro çalışmaları için bulundu.
Baskılar, Devlet Tiyatroları ve Sanatsal Miras
Ülkedeki 12 Eylül askeri darbesi sonrasında sıkıyönetim mahkemelerinde yargılanan ve gözaltına alınan aydınlar arasında Yılmaz Onay da bulunuyordu. Soruşturmalar ve yasaklar nedeniyle bir süre serbest çalışmak zorunda kalsa da tiyatro üretimine ve yazarlığa asla ara vermedi. Toplumcu gerçekçi ekolü benimseyen yazar, epik tiyatronun Türkiye'deki kuramsal temellerini atan isimlerden biri oldu. Bertolt Brecht eserlerini Türkçeye kazandırarak tiyatro kütüphanemizi zenginleştirdi.
1990 senesinde İstanbul'a yerleşen sanatçı, 1993 yılından itibaren Devlet Tiyatroları kadrosunda kadrolu yönetmen olarak görev üstlendi. Yazdığı özgün tiyatro oyunları Devlet Tiyatroları ve çeşitli bağımsız topluluklar tarafından hem yurt içinde hem de yurt dışında sıklıkla sahnelendi. 2002 yılında yaş haddinden emekliye ayrıldıktan sonra da üretkenliğini kaybetmedi. Eserleri televizyon ekranlarına da taşındı; Yazılar Filmatik romanı 1998'de, Sanatçının Ölümü oyunu ise 2006'da TRT için yönetmen Tülay Eratalay tarafından drama filmi olarak uyarlandı. 2008 yılında Kocaeli Üniversitesi'nde Önder Önsal yönetmenliğinde sanatçının yaşam mücadelesini anlatan Bir Tiyatro Direnişçisi Yılmaz Onay başlıklı bir belgesel çekilerek onun tiyatroya kattığı değer tescillendi. Değerli tiyatro insanı, 9 Ocak 2018'de Muğla'da ardında zengin bir sanatsal külliyat bırakarak yaşama gözlerini yumdu.