Türk tiyatrosunun öncü isimlerinden Sermet Çağan, epik tiyatro türündeki ünlü eseri Ayak Bacak Fabrikası ile tanınan yazar, yönetmen ve gazetecidir. 10 Nisan 1929 tarihinde Amasya'da dünyaya gelen sanatçı, yaşamı boyunca sahne sanatlarını halkla buluşturmak amacıyla yenilikçi adımlar atmıştır. Klasik tiyatro sınırlarını aşarak sanatı sokağa taşımayı hedefleyen Çağan, toplumsal meseleleri işleyen oyunlarıyla sahne tasarımından yönetmenliğe kadar geniş bir yelpazede iz bırakmıştır. Genç yaşta aramızdan ayrılmasına rağmen, arkasında derin izler barındıran zengin bir tiyatro mirası bırakmıştır.
Sanatçının eğitim hayatı Ankara ve İstanbul ekseninde şekillenmiştir. TED Ankara Yenişehir Lisesi'nden 1947 yılında mezun olan Sermet Çağan, okul yıllarında tiyatroyla tanışarak hem amatör oyunculuk hem de dekoratörlük görevlerini üstlenmiş ve bu alandaki ilk tecrübelerini kazanmıştır. Tiyatro tutkusu nedeniyle mühendislik eğitimini yarıda bıraktı. Robert Kolej'in mühendislik bölümünde okurken, 1950 yılında son sınıfta okuldan ayrılma kararı almıştır. Okulu bırakmasının ardından yeniden Ankara'ya dönen Çağan, burada İngilizce oyunlar sahneleyen Ankara Players adlı topluluk bünyesinde bir yıl boyunca görev üstlenmiştir.
Profesyonel kariyerine 1952 yılında adım atan sanatçı, Muhsin Ertuğrul yönetimindeki Ankara Devlet Tiyatrosu'nda dekoratör olarak çalışmaya başlamıştır. Burada kazandığı deneyimlerin ardından, 1957 yılında Güner Sümer ve Seçkin Selvi ile ortaklaşa Sahne Z adlı amatör tiyatro topluluğunu kurmuştur. Bu toplulukta Eugene Ionesco'nun Kel Şarkıcı ile Sandalyeler ve William Saroyan'ın Merhaba Dışarıdaki adlı oyunlarının hem yönetmenliğini yapmış hem de dekorlarını hazırlamıştır. Muhsin Ertuğrul ayrılınca Devlet Tiyatrosu'nden istifa etti. İstifasının ardından 1960'ta gazeteciliğe başlayan sanatçı; Öncü, Vatan ve Dünya gibi gazetelerde muhabirlik ile dış politika yazarlığı yapmıştır.
Toplumsal Gerçekçilik ve Epik Tiyatro Dönemi
Sermet Çağan, 1962 yılında Asaf Çiyiltepe tarafından hayata geçirilen Arena Tiyatrosu'nda dekoratörlük görevini üstlenmiştir. Bu toplulukta hem oyunculuk hem dekoratörlük yaptı. Sanatçı, 1963 yılında tiyatro eleştirmeni ve çevirmen Seçkin Selvi ile evlenerek hayatını birleştirmiştir. Aynı sezon İstanbul Üniversitesi Gençlik Tiyatrosu bünyesinde yönetmenlik yapmaya başlayan Çağan, kendisinin en büyük eseri kabul edilen Ayak Bacak Fabrikası'nı bu dönemde kaleme almıştır. Anamur yakınlarında kara tohum yemek zorunda kalarak kötürümleşen köylülerin yaşadığı dramı anlatan gerçek bir haberden esinlenerek kaleme aldığı bu epik tiyatro yapıtı, Anadolu insanının değişmeyen yazgısını sahneye taşımıştır. Toprak ağalığı sistemini, çarpık devlet düzenini ve aydınların duyarsızlığını tarihsel maddeci bir bakış açısıyla ele alan oyun, Türk tiyatrosunda çığır açmıştır. Bu eserin provaları sırasında ilk kalp krizini geçiren Çağan'ın yarım bıraktığı rejiyi Cüneyt Türel tamamlamıştır. Oyun, Erlangen Uluslararası Tiyatro Şenliği'nde dördüncü olmuştur.
Tiyatroyu kitlelerle buluşturma gayesiyle çalışan Sermet Çağan, 1966 yılında Fakir Baykurt ile birlikte Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) Tiyatrosu'nu kurmuştur. TÖS Tiyatrosu'nun yönetmen koltuğuna oturan sanatçının bir araya getirdiği profesyonel oyuncu kadrosunda Aydın Engin, Selçuk Uluergüven, Oben Güney, Ali Özgentürk ve Mehmet Ulusoy gibi kıymetli tiyatrocular yer almıştır. Toplulukla birlikte tüm Türkiye illerini kapsayan turneler gerçekleştirdi. Ancak sendika ile yaşanan mali sıkıntılar nedeniyle topluluk 1968 yılında perdelerini kapatmak zorunda kalmıştır. Yazarın radyo oyunu olarak yazdığı Öyle Bir Oyun ise Özdemir Nutku ile yapılan çalışma sonrası Savaş Oyunu adıyla sahneye uyarlanmıştır. Eser, 1965 yılında Erlangen'de birincilik ödülü kazanırken, Alman yazar Max Fisch tarafından da Almancaya çevrilmiştir. Ayrıca 1965'te Gen-Ar Tiyatrosu'nda Aziz Nesin'in Ah Biz Eşekler adlı öyküsünü oyunlaştırarak sahneye koymuştur.
Kazanılan Ödüller ve Son Dönem
Sermet Çağan, tiyatro teorisi ve Alman edebiyatı üzerine yaptığı derinlemesine araştırmalarla da öne çıkan bir aydındır. Nitekim bu alandaki çalışmaları sayesinde henüz 1957 yılında Almanya Federal Cumhuriyeti tarafından Friedrich Schiller Ödülü'ne layık görülmüştür. 1968 yılında ikinci kez kalp krizi geçiren sanatçı, 1970'te Ankara Yenişehir Tiyatrosu'nda Bertolt Brecht'in Carrar Ana'nın Silahları ile Federico Garcia Lorca'nın Eskicinin Tazesi oyunlarını sahnelemiştir. Kariyeri boyunca pek çok prestijli ödüle layık görülen sanatçının kazandığı başarılar şu şekildedir:
- 1957 yılında Alman edebiyatı üzerine araştırmaları vesilesiyle AFC hükûmetinden Schiller Ödülü
- 1964 yılında Erlangen Uluslararası Tiyatro Şenliği bünyesinde Ayak Bacak Fabrikası ile dördüncülük
- 1966 yılında Erlangen Uluslararası Tiyatro Şenliği'nde Savaş Oyunu ile birincilik ödülü
- 1967 yılında Nancy Tiyatro Şenlikleri kapsamında Savaş Oyunu ile birincilik derecesi
- 1968 yılında Slawomir Mrozek'in Polisler oyununu Gen-Ar Tiyatrosu'nda sahneleyerek kazandığı Asaf Çiyiltepe Ödülü
- 1969 yılında Karaağaçlar Altında oyununun tasarımıyla aldığı İlhan İskender Armağanı
Hayatının son döneminde İstanbul Sanat Tiyatrosu'nun dramaturgluğunu üstlenen Sermet Çağan, bu toplulukta yeniden sahnelenecek olan Ayak Bacak Fabrikası oyununun provaları esnasında aniden rahatsızlanmıştır. Usta sanatçı, 5 Ağustos 1970'te hayatını kaybetti. Yazdığı sınırlı sayıda oyuna rağmen Türk tiyatrosunun gelişimine sunduğu büyük katkılarla unutulmazlar arasına girmiştir. Yazdığı iki adet oyunla tiyatro yazarlığını sınırlı tuttuğu yönünde bazı eleştirilere maruz kalsa da, ülkemizdeki pratik tiyatro hareketine yaptığı büyük katkılar ve entelektüel birikimiyle her daim saygıyla hatırlanmaktadır.