Türk edebiyatının en üretken ve özgün kalemlerinden biri olan Selim İleri, 30 Nisan 1949 tarihinde İstanbul’da dünyaya geldi. Roman, öykü, senaryo, deneme ve anı gibi edebiyatın hemen her türünde eser veren Boğa burcu yazar, kendine has lirik üslubu ve nostaljik anlatımıyla tanınır. Kültür dünyamıza kazandırdığı sayısız yapıtla gelenek ve yenilik arasında bir köprü kuran sanatçı, 8 Ocak 2025 tarihinde tedavi gördüğü hastanede 76 yaşında hayata gözlerini yumdu. Kendini kelimelere adamış bir ömürrdü. Geride Türk sinemasına ve edebiyat tarihine yön veren devasa bir miras bırakan İleri, yazın hayatı boyunca yalnızlık, geçmişe özlem ve insan ilişkilerini derinlemesine ele aldı.
İstanbul’un köklü semtlerinden Kadıköy ve Cihangir’de çocukluk yıllarını geçiren usta yazar, kısa bir süreliğine Almanya’da da bulundu. Babası Kıbrıs kökenli yüksek makine mühendisi Profesör Hilmi İleri, annesi ise aslen Adapazarlı olan ev hanımı Süheyla İleri’dir. Ailenin en küçük çocuğu olan Selim İleri’nin, kendisinden dokuz yaş büyük Meral İleri adında bir ablası vardır. Eğitim hayatına Galatasaray Lisesi’nde adım atan İleri, lise öğrenimini 1968 yılında Atatürk Erkek Lisesi’nde tamamladı. Ardından İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne kaydolsa da bu eğitimi yarıda bıraktı. Hukuk onun asıl tutkusu değildi. Kendini tamamen yazın dünyasına adamayı tercih etti.
Edebiyatta İlk Adımlar ve Yükseliş Dönemi
Yazarlık serüvenine oldukça genç yaşta atılan sanatçının ilk yazısı, 1967 yılında Yeni Ufuklar dergisinde okurla buluştu. Henüz 19 yaşındayken, 1968’de yayımladığı Cumartesi Yalnızlığı adlı ilk öykü kitabıyla edebiyat çevrelerinde büyük bir heyecan yarattı. Bu dönemde Papirüs, Yeni Edebiyat, Yeni Dergi, Türk Dili, Türkiye Defteri, Milliyet Sanat ve Gösteri gibi dönemin prestijli dergilerinde yayımlanan yazıları ve eleştirileriyle adını duyurdu. Edebi üretkenliği hız kesmeden sürdü. Edebiyatın yanı sıra yayıncılık alanında da sorumluluk üstlenen İleri, 1979 senesinde Dünya gazetesinin sanat sayfasını yönetti, ilerleyen yıllarda ise Argos dergisinin yönetimini üstlendi.
1973 yılından itibaren ağırlıklı olarak roman türüne yönelen Selim İleri, Türk edebiyatında derin izler bırakan Her Gece Bodrum romanıyla büyük bir başarı ve geniş bir kitleye ulaştı. Edebi çalışmalarının yanı sıra askeri yükümlülüğünü de yerine getiren yazar, 1989 yılının yaz aylarında Tokat’ta üç ay süreyle bedelli askerlik yaptı. Uzun yıllar boyunca Cumhuriyet gazetesinin kültür-sanat sayfasındaki "Yazı Odası" köşesinde makaleler kaleme alan yazar, 2008 yılından itibaren Zaman gazetesinin Cumartesi ekinde İstanbul merkezli yazılar paylaştı. Aynı yıl TRT-2 ekranlarında izleyiciyle buluşan "Selim İleri'nin Not Defterinden" adlı kültür programını hazırlayıp sundu.
Sinema Dünyası ve Prestijli Ödüller
Selim İleri, edebiyatçı kimliğinin yanı sıra Türk sinemasına da senarist, yönetmen ve oyuncu olarak çok önemli katkılar sundu. Yaralı Kurt, Bir Demet Menekşe, Kırık Bir Aşk Hikayesi ve Seni Kalbime Gömdüm gibi klasikleşmiş filmlerin senaryolarına imza attı. Beyaz perde onun başka bir tutkusuydu. Sinemadaki üretkenliğini yönetmen koltuğuna oturarak da taçlandıran usta isim, 1989'da Hiçbir Gece sinema filmini ve 1992'de Yedikuleli Mihriban televizyon dizisini yönetti. Ayrıca oyunculuk yeteneğini de sergileyerek 1990 yapımı Soğuktu ve Yağmur Çiseliyordu filminde ve 1991 yılında yayınlanan Şen Dullar dizisinde rol aldı.
Sanat dünyasındaki bu olağanüstü üretkenlik ve başarılar, ulusal düzeyde en üst düzey ödüllerle onurlandırıldı. 1998 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından kendisine Devlet Sanatçısı unvanı takdim edildi. 2012 yılında ise eserlerinde gelenekle yeni arasında üstlendiği köprü rolü nedeniyle edebiyat alanında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’ne değer görüldü. Modern ile klasiği harmanlayan özgün duruşuyla edebiyatımızın en seçkin yazarları arasında yerini alan İleri, ömrünün son anına dek üretmeye ve üretkenliğini paylaşmaya devam etti. Edebiyat dünyası büyük bir değerini yitirdi.
Seçkin Eserleri ve Filmografisi
Selim İleri’nin uzun sanat hayatı boyunca kaleme aldığı önemli yapıtlar ve sinema çalışmaları şunlardır:
- Romanlar: Destan Gönüller (1973), Her Gece Bodrum (1976), Ölüm İlişkileri (1979), Cehennem Kraliçesi (1980), Bir Akşam Alacası (1980), Yaşerken ve Ölürken (1981), Ölünceye Kadar Seninim (1983), Yalancı Şafak (1984), Saz Caz Düğün Varyete (1985), Hayal ve Istırap (1986), Kafes (1987), Mavi Kanatlarınla Yalnız Benim Olsaydın (1991), Kırık Deniz Kabukları (1993), Gramafon Hala Çalıyor (1995), Cahide - Ölüm ve Elmas (1995), Cemil Şevket Bey - Aynalı Dolaba İki El Revoler (1997), Ada, Her Yalnızlık Gibi (1999), Solmaz Hanım, Kimsesiz Okurlar İçin (2000), Bu Yaz, Ayrılığın İlk Yazı Olacak (2001), Yarın Yapayalnız (2004), İstanbul Lâle İle Sümbül (2007), Hepsi Alev (2007), Daha Dün (2008), Bu Yalan Tango (2010), Mel'un - Bir Us Yarılması (2013), Sona Ermek (2017).
- Öyküler: Cumartesi Yalnızlığı (1968), Pastırma Yazı (1971), Dostlukların Son Günü (1975), Bir Denizin Eteklerinde (1980), Eski Defterde Solmuş Çiçekler (1982), Son Yaz Akşamı (1983), Kötülük (1992), Fotoğrafı Sana Gönderiyorum (2006), Yağmur Akşamları (2011).
- Deneme ve İncelemeler: Çağdaşlık Sorunu (1978), Aşk-ı Memnu ya da Uzun Bir Kışın Siyah Günleri (1981), Düşünce ve Duyarlık (1982), Kamelyasız Kadınlar (1983), İstanbul Yalnızlığı (1989), Peride Celal'e Armağan (1996), Perisi Kaçmış Yazılar (1996), Sepya Mürekkebiyle Yazıldı (1997), Kurtuluş Savaşı ve Edebiyatımız (1998), İstanbul Yıldızlar Altında (1999), Kırık İnceliklerin Şairi - Behçet Necatigil (1999), Ay Hala Güzel (1999), Biten (İki) Yüzyıl (2000), Evimizin Tek Istakozu (2000), İstanbul Seni Unutmadı (2001), Oburcuğun Edebiyat Kitabı (2002), Rüyamdaki Sofralar (2003), Uzak, Hep Uzak (2003), İstanbul'un Sandık Odası (2004), Kar Yağıyor Hayatıma (2005), Cengiz Tacer - Denizden Yana, Çölden Yana (2005), İstanbul Hatıralar Kolonyası (2006), İstanbul'un Tramvayları Dan Dan (2009), İstanbul İlk Romanımda Leylak (2009), Oburcuk Mutfakta (2010), Yaşadığım İstanbul (2012), İstanbul Mayısta Bir Akşamdı (2014), Edebiyatımızın Sevdiğim Romanlar Kılavuzu (2015), İstanbul Bu Gece Yine Sensiz (2016).
- Hatırat (Anı): Annem İçin (1983), Hatırlıyorum (1984), Seni Çok Özledim (1986), O Yakamoz Söner (1987), Anılar; Issız ve Yağmurlu (2002).
- Senaryoları: Cennetin Kapısı (1973), Bir Demet Menekşe (1973), Askerin Dönüşü (1974), Çapkın Hırsız (1975), Seninle Son Defa (1978), Kırık Bir Aşk Hikayesi (1981), Göl (1982), Seni Kalbime Gömdüm (1982), Afife Jale (1987), Hiçbir Gece (1989), Bir Yalnız Melek (1990), Yalancı Şafak (1990), Her Gece Bodrum (1992), Yedikuleli Mihriban (1992), Bir Aşk Uğruna (1994), Kerem (1999), Kilit (2007).