Ahmet Niyazi adıyla 1873 yılında Makedonya'nın Resne kasabasında dünyaya gözlerini açan ve Türk askeri tarihine damga vuran Resneli Niyazi Bey, 1908 yılında padişahın mutlak otoritesine karşı emrindeki birliklerle dağa çıkarak II. Meşrutiyet'in ilan edilmesini tetikleyen öncü bir hürriyet kahramanıdır. Kendisi, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin önde gelen kadrolarındandır. Bu Arnavut kökenli vatansever subay, anayasal düzenin yeniden kurulması amacıyla hayatını ortaya koymuştur.
Saray Unvanını Reddeden Bir Vatansever
Eğitim hayatına Manastır Askerî İdadisi'nde başlayan genç Ahmet Niyazi, buradaki başarılı yıllarının ardından İstanbul'daki Harbiye Mektebi'ni başarıyla tamamladı. Mezuniyetinin hemen sonrasında teğmen rütbesiyle orduya katılarak vatan hizmetine başladı. Tarihler 1897 yılını gösterdiğinde patlak veren Osmanlı-Yunan Savaşı, genç subay için kendini kanıtlayacağı ilk büyük sahne oldu. Savaşta gösterdiği yararlılıklar ile adını duyurmayı başarıdı.
Savaş meydanındaki yararlılıkları dolayısıyla rütbesi üsteğmenliğe yükseltilen Niyazi Bey'e, takdir nişanesi olarak saray tarafından padişah yaverliği unvanı verilmesi kararlaştırıldı. Ancak onurlu asker, kazaskerin henüz 13 yaşındaki oğluna da aynı payenin verildiğini öğrenince adalet duygusunun zedelendiğini hissetti. Gururlu subay, unvanı reddedip cepheye dönmeyi seçti. Bir süre sonra doğduğu topraklara dönerek Resne'de ambar memurluğu gibi pasif ve gözden uzak bir göreve atandı.
Resne kasabasındaki pasif görevinde 1903 yılına kadar kalan Niyazi Bey, Balkanlar'da ayaklanan Sırp ve Bulgar çetecilere karşı yürütülen amansız mücadelelerde gösterdiği vatanseverlik ve üstün silahşörlük yetenekleriyle kısa sürede sivrilmeyi başarıdı. Başarıları sayesinde rütbesi yüzbaşılığa (kolağası) yükseltildi. O günlerde vatanın kurtuluşunu meşrutiyette gören İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye olarak teşkilatın en etkili liderlerinden biri haline geldi.
Meşrutiyet Yolunda Dağlara Çıkan Bir Lider
Makedonya topraklarının Osmanlı'dan koparılmasını önlemek ve anayasayı padişah II. Abdülhamit'e zorla kabul ettirmek isteyen Resneli Niyazi, tarihi bir karar aldı. Emrindeki fedakâr askerlerle birlikte 3 Temmuz 1908 Cuma günü dağlara çıkarak büyük ayaklanmanın fitilini ateşledi. Bu tarihi eylem, meşrutiyet rejiminin ilan edilmesini sağlayan en önemli askeri başkaldırı oldu. Selanik kentinde görkemli törenlerle büyük bir coşkuyla karşılandı. Kendisi artık adını tarihe yazdırmış bir hürriyet kahramanıydı.
Büyük zaferin hemen sonrasında aktif askeri görevinden emekliye ayrılmayı tercih etti. Dağlardaki mücadele günlerinde evcilleştirdiği ve yanından ayırmadığı geyiği, halk nezdinde özgürlüğün simgesi haline geldi. Bu sevimli hayvan, o dönemde hürriyet ceylanı anlamına gelen gazal-i hürriyet adıyla şöhret kazandı. Aynı yıl İstanbullu saygın bir ailenin kızı olan Feride Hanım ile dünya evine girdi. Mutlu evliliklerinden sonraki yıllarda Mithat (1911) ve Saim (1913) adlarında iki erkek evladı dünyaya geldi.
Ülkenin içinde bulunduğu çalkantılı süreçte, 1909 yılında patlak veren 31 Mart Vakası üzerine Niyazi Bey sessiz kalamadı. Topladığı fedaileriyle birlikte Hareket Ordusu saflarına katılarak isyanın bastırılmasında kritik bir rol oynadı. Asayiş sağlandıktan sonra tekrar Resne'ye dönerek memleketinin bayındırlaşması ve eğitim düzeyinin yükselmesi için yoğun çaba harcayan hürriyet kahramanı, 1910 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti onaylı anılarını Hatırat-ı Niyazi adıyla kitaplaştırdı.
Avlonya Limanı'nda Karanlık Bir Suikast
Resneli Niyazi Bey'in yaşamı, 17 Nisan 1913'te Arnavutluk'un Avlonya limanında hazin bir suikastla son buldu. İstanbul'a gitmek üzere vapur beklerken, onu korumakla görevli muhafızı tarafından sırtından üç kurşunla vuruldu. Henüz 40 yaşındayken hayata gözlerini yuman bu cesur askerin ölüm sebebi tarihin karanlık sayfalarında kaldı. Bazı iddialar bu cinayetin Balkan komitacılarının haince kurguladığı planlı bir kumpas olduğunu söylerken, diğer güçlü söylentiler ise limandaki düzmece bir arbedeyi ayırmak isterken kim vurduya gittiğini savunur.
Kendi koruması tarafından arkadan vurulması ve cinayetin arkasındaki sır perdesinin asla aralanamaması, toplumsal bellekte derin bir iz bıraktı. Bu meçhul ölüm, Türkçede günümüzde de sıkça kullanılan ünlü bir halk deyiminin doğuşuna neden oldu. Onun ardından söylenen meşhur sözler, bu trajik kaybı özetlemektedir:
- Ne şehittir ne de gazi, pisi pisine gitti Niyazi deyimi
- Ne şehit ne gazi, bir hiç uğruna gitti Niyazi özdeyişi
- Gazal-i hürriyet adıyla tanınan ve özgürlüğü temsil eden evcil geyik