Peride Celal, cumhuriyet dönemi Türk edebiyatına yön veren en üretken ve yenilikçi kalemler arasında yer alır. Asıl adı Emine Peride Yonsel olan yazar, 10 Haziran 1916 tarihinde İstanbul bünyesinde dünyaya gözlerini açmış ve 15 Haziran 2013 yılında aramızdan ayrılmıştır. Yazın dünyasındaki serüvenine genç yaşta adım atan sanatkâr, ilk dönemlerinde geniş kitlelere hitap eden popüler aşk öyküleri kaleme alsa da, zamanla Türk edebiyatında derin izler bırakan toplumsal ve bireysel gerçekçi eserlere imza atmıştır. Özellikle Türk edebiyatında post-modern eğilimlerin yükseldiği bir dönemde yazdığı ve pek çok eleştirmen tarafından başyapıtı kabul edilen Kurtlar romanı ile edebiyat dünyasındaki sarsılmaz konumunu tescillemiştir. Geçim kaygısıyla başladığı yazarlık serüvenini, zamanla insan ruhunun en kuytu köşelerini irdeleyen nitelikli bir edebiyat eylemine dönüştürerek Türk yazar kimliğini modern çizgilerle harmanlamıştır.
Zorluklarla Şekillenen Çocukluk Yılları ve Edebi Uyanış
Yazarın çocukluk dönemi, anne ve babasının o henüz doğmadan yollarını ayırmış olması nedeniyle oldukça hareketli geçti. Annesi Zeliha Mirat Türel ile babası Mehmet Celalettin Erem'in ayrılığı sonrasında, küçük Peride'nin yaşamı üvey babasının savcılık mesleği dolayısıyla Anadolu yollarında şekillendi. Çocukluğunun önemli bir bölümünü Karadeniz başta olmak üzere farklı Anadolu kentlerinde geçirdi. Haydarpaşa İlkokulu'nun ardından İstanbul Sainte-Pulchérie Fransız Okulu'nda yatılı okuyan yazar, üvey babasının görevi nedeniyle Anadolu'ya dönünce eğitimini yarıda bıraktı. Klasik eğitimi tamamlayamamış olmak, yazın hayatı boyunca onu psikolojik açıdan olumsuz etkiledi.
Edebiyat dünyasına yirmi yaşındayken adım atan yazarın ilk hikâyesi olan Ak Kız'ın Hikâyesi, Sedat Simavi imzalı Yedigün Dergisi'nde 27 Kasım 1935'te P. Gençay takma adıyla basıldı. Zamanla Son Posta, Cumhuriyet, Tan ve Milliyet gibi gazetelerde öykü ve röportajlar yayımladı. Eserlerinde üç ayrı imza kullandı. Tan gazetesinde tanıştığı Peyami Safa yardımıyla dilini geliştirdi ve Fransızca dersleri aldı. İstanbul'daki anneannesinin yanına taşınarak geçimini sağlamak için her gün öyküler üretti; aynı dönemde İstanbul Elektrik Şirketi'nin neşriyat biriminde sekreter olarak çalıştı.
"Pembe Romanlar" Döneminden Gerçekçiliğe Uzanan Büyük Dönüşüm
İlk romanı Sönen Alev, 1935 yılında Son Posta gazetesinde tefrika edilip 1938'de basıldı. Bunu, kent soylu kadınların serüven dolu aşklarını işleyen bir dizi yapıt izledi; böylece 'pembe romanlar' yazarı olarak ünlendi. Eserlerinde duru bir Türkçe tercih etti. 1935-1954 yılları arasında yazdığı dört yüz civarında kısa öykü ve yirmiye yakın romanı, 1940'lı yıllarda günlük gazetelerin satış rakamlarını artırmada etkili oldu. Fakat geçim kaygısıyla yazdığı bu popüler romanları kendi edebi kimliğiyle hiçbir zaman benimsemedi.
Şair Nâzım Hikmet ile olan yakın dostluğu siyasal baskılara dönüşünce, 1944'te Türkiye'den ayrılarak İsviçre'ye gitti. Bern'deki Türk Basın Ataşeliği'nde üç yıl sekreterlik yaptı. Gelişim dönemi olan bu yıllarda Cumhuriyet gazetesi adına İsviçre Mektupları başlığıyla öykü ve yazılar hazırladı. 1947'de yurda dönüp avukat Atıf Yönsel ile evlendi. Sonraki dönemde iki yıl Basın Yayın Genel Müdürlüğü Yabancı İşçilerle İrtibat Bürosu'nda, iki yıl Yeni İstanbul gazetesinde, kısa sürelerle de Milliyet ve Son Posta bünyesinde görev yaptı.
Olgunluk Dönemi, Başyapıtı Kurtlar ve Edebi Mirası
1954 tarihli Üç Kadının Romanı ile romancılıkta yeni bir döneme girdi. Eşinin desteğiyle geçim kaygısı biten yazar, gözlem ve gerçekçiliğin ön plana çıktığı eserler verdi. Bireysel sorunların derinlemesine irdelendiği bu evreden sonra, 1977'de romana ara verip öyküye yöneldi. Türk edebiyatında post-modern romanın yaygınlaştığı dönemde kaleme aldığı Kurtlar romanı, pek çok eleştirmen tarafından yazarın başyapıtı olarak kabul edildi.
Peride Celal'in edebi serüveninde öne çıkan bazı önemli dönüm noktaları şu şekildedir:
- İlk gençlik yıllarında geçim sağlamak amacıyla yazdığı, gazete tirajlarını artıran ve popüler kültürde geniş yankı bulan aşk temalı ilk dönem romanları.
- Siyasi baskılar nedeniyle gitmek zorunda kaldığı İsviçre'de geçirdiği, edebi ve kültürel birikimini zirveye taşıyan kendini geliştirme yılları.
- 1954 sonrasından itibaren eşinin desteğiyle maddi kaygılardan uzaklaşarak toplumcu gerçekçi ve bireysel psikoloji odaklı modern Türk edebiyatına yönelmesi.
- Edebi yaşamının zirvesi kabul edilen ve post-modern tekniklerin ustaca harmanlandığı Kurtlar isimli olgunluk dönemi başyapıtı.