Niels Henrik Abel Kimdir?

Niels Henrik Abel, 5 Ağustos 1802'de doğan, 6 Nisan 1829'da 26 yaşında tüberkülozdan ölen Norveçli matematikçidir. En ünlü sonucu, genel beşinci dereceden denklemin radikallerle çözülmesinin imkânsız olduğunu gösteren ilk tam kanıttır. Bu soru zamanının önde gelen açık sorunlarından biriydi ve 250 yılı aşkın süredir çözülememişti. Eliptik fonksiyonlar alanında yenilikçi olan Abel, Abelyen fonksiyonları da keşfetmiştir. Buluşlarını yoksulluk içinde yaşarken yaptı. Matematikteki Abel Ödülü onun adını taşır.

Ailesi ve eğitimi

Papaz Søren Georg Abel ile Anne Marie Simonsen'in ikinci çocuğu olarak Nedstrand'da doğdu; doğduğunda aile Finnøy'de bir papaz evinde yaşıyordu. 1804'te dedesinin ölümünden sonra babası Gjerstad'a papaz olarak atandı ve aile oraya taşındı. Babası 1814'te Norveç'in bağımsızlığı sonrasında yapılan ilk seçimle Storting'e temsilci seçildi. Bu vesileyle Christiania'daki Katedral Okulu'nu tanıyan baba, çocuklarını oraya göndermeye karar verdi. Niels 1815'te 13 yaşında okula girdi. 1818'de matematik öğretmeni olarak atanan Bernt Michael Holmboe, Abel'in matematikteki yeteneğini fark etti, onu ileri düzeyde incelemeye teşvik etti ve özel ders verdi. Babası 1820'de 48 yaşında öldü. Holmboe, Abel'i bursla destekledi ve Kraliyet Frederick Üniversitesi'nde okuması için arkadaşlarından para topladı. Abel 1821'de üniversiteye girdiğinde Norveç'in en bilgili matematikçisiydi. Bu sırada beşinci dereceden denklem üzerinde çalışmaya başladı.

Kariyeri

Mezun olduktan sonra profesörler onu maddi olarak destekledi; Profesör Christopher Hansteen evinin çatı katında kalmasına izin verdi. 1823'te Norveç'in ilk bilimsel dergisinde ilk makalesini yayımladı. Aynı yıl yazdığı Fransızca makalesi, incelenirken kayboldu. 1823 ortasında Profesör Rasmussen'in hediye ettiği 100 speciedaler ile Kopenhag'a gitti ve orada Fermat'nın son teoremi üzerinde çalıştı; müstakbel nişanlısı Christine Kemp ile de orada tanıştı. Çift 1824 Noel'inde nişanlandı. Abel yurt dışına çıkmak için devlet bursu istedi, ancak önce iki yıl Christiania'da kalıp Almanca ve Fransızca öğrenmesi için yıllık 200 speciedaler verildi. 1824'te ilk önemli eseri olan, beşinci dereceden genel denklemi çözmenin imkânsızlığını kanıtlayan memuarı yayımladı. Kâğıttan tasarruf için yalnızca altı sayfayla sınırladığı bu makale karmaşıktı; daha ayrıntılı kanıtı 1826'da Crelle's Journal'ın ilk cildinde çıktı. 1825'te Kral Carl Johan'a mektup yazıp yurt dışına seyahat izni istedi ve Eylül 1825'te dört arkadaşıyla Christiania'dan ayrıldı. Berlin'de dört ay kaldı, Paris'e giderek eliptik fonksiyonların çift periyodikliğini ortaya koyan bir makale yayımladı; makale Cauchy tarafından kaybedildi.

Katkıları ve ölümü

Abel, dörtten büyük dereceli genel bir polinom denkleminin kökleri için genel bir cebirsel çözüm bulunmadığını gösterdi; bunu yaparken Galois'ten bağımsız olarak grup teorisi olarak bilinen matematik dalına yol açtı. 16 yaşındayken Euler'in yalnızca rasyonel sayılar için geçerli sonucunu genişleterek binom teoreminin kesin kanıtını verdi. Eliptik integraller kuramı üzerine temel bir çalışma yazdı.

Paris'te tüberküloza yakalandı. 1828 Noel'inde nişanlısını ziyaret etmek için kızakla Froland'a gitti ve yolculuk sırasında ciddi biçimde hastalandı. 6 Nisan 1829'da, August Crelle'den Berlin Üniversitesi'nde profesörlük atamasını bildiren mektubun gelmesinden iki gün önce öldü. Fransız matematikçi Charles Hermite, "Abel, matematikçileri beş yüz yıl meşgul edecek kadar sonuç bıraktı" demiştir. Adrien-Marie Legendre ise "Genç Norveçlinin nasıl bir kafası var!" demiştir. Adından türeyen "abelyen" sıfatı grup, kategori ve varyete gibi terimlerde kullanılır. Portresi 1978-1985 arasında basılan 500 kronluk banknotta yer aldı.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Niels Henrik Abel maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.