Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanan köprüde, hem ilmi hem de siyasi kimliğiyle derin izler bırakmış müstesna şahsiyetlerden biri Mustafa Taki Doğruyol'dur. 1873 yılında Sivas'ta dünyaya gözlerini açan, halk arasında babasına atıfla Selim Efendizâde ya da Mustafa Taki Efendi olarak da bilinen bu çok yönlü şahsiyet; din âlimi, hukukçu, müderris, yazar ve şair kimliklerini tek bir potada eritmeyi başarmıştır. Milli Mücadele'nin en kritik günlerinde, 23 Nisan 1920'de kapılarını açan kurucu Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Sivas milletvekili olarak yer alan Doğruyol, meclis çatısı altındaki aktif çalışmaları ve toplumsal rehberliğiyle yeni devletin inşasına hukuki ve manevi harç taşımıştır. Hem adliye kürsülerinde hem de mektep sıralarında geçen ömrünü 1 Ağustos 1925 tarihinde Gürün'de noktalayan Taki Efendi, geride saygın bir ilmi miras ve toplumsal saygınlık bırakmıştır.
Adalet Mekanizmasından Eğitim Kürsülerine Uzanan Yıllar
Mehmet Selim Efendi ile Saniye Hanım'ın evladı olarak Sivas'ta doğan Mustafa Taki Efendi, çocukluk ve gençlik yıllarında ilk eğitim basamaklarını bu kadim şehirde tırmandı. Sivas İbtidai Mektebi'nde başlayan tahsil hayatı, ardından Sivas Rüştiyesi'nde devam etti. Eğitim hayatını tamamladıktan hemen sonra, henüz genç yaşta kamu hizmetine adım attı. Takvimler 19 Ekim 1887 tarihini gösterdiğinde, sorgu hakim yardımcılığı vazifesiyle adliye teşkilatındaki meslek hayatına resmen başladı. 1891 yılına gelindiğinde ise Hafik ilçesinde sorgu hakim yardımcısı olarak görevlendirildi.
Hukuk alanındaki yetkinliğini zamanla pekiştiren Mustafa Taki Efendi, 1894 yılından 1913'e kadar geçen uzun süreçte Sivas Adliyesi bünyesinde önemli sorumluluklar üstlendi. Bu dönem zarfında zabıt katipliği, başkatiplik ve mahkeme üyeliği gibi adli kademelerde dirayetle çalıştı. Adliyedeki başarılı mesaisinin ardından, edindiği derin birikimi genç nesillere aktarmak üzere eğitim sahasına yöneldi. 13 Kasım 1914 tarihinde Sivas Mekteb-i Sultânîsi bünyesine müderris unvanıyla adım atarak muallimlik yapmaya başladı. Aynı dönemde medresede fıkıh ve tefsir dersleri de veren tecrübeli hoca, 1920 yılında milletvekili seçilene kadar bu ulvi vazifeyi kesintisiz sürdürdü.
Ankara Rüzgarı: Kurucu Meclis ve Siyasi Mücadele
Mustafa Taki Efendi'nin yaşamındaki en büyük dönüm noktalarından biri, Anadolu topraklarında bağımsızlık meşalesinin yakıldığı 1920 yılında gerçekleşti. Gerçekleştirilen meclis seçimlerinde Sivas milletvekili olarak halkın temsilcisi seçilen Taki Efendi, 23 Nisan 1920 günü Ankara'da açılan ilk mecliste hazır bulundu. Yeni kurulan parlamentonun en faal simalarından biri haline gelen Sivas mebusu, parlamento çalışmalarında çok yönlü bir çalışma performansı sergiledi. Meclis çatısı altında üstlendiği görevlerin çeşitliliği, onun geniş bilgi birikimini ve devlet adamlığı niteliğini ortaya koyuyordu. Mecliste üstlendiği başlıca komisyon görevleri şunlardır:
- Şer'iye ve Evkaf komisyonları
- Adalet, Anayasa ve İrşat komisyonları
- Dilekçe ve Millî Eğitim komisyonları ile Memurîn Muhakemât Tetkik Kurulu
TBMM'nin üçüncü toplantı yılında bir müddet Dilekçe Komisyonu Başkanlığı görevini de omuzlayan tecrübeli siyasetçi, meclis kürsüsünü oldukça etkin kullandı. Görev süresi boyunca, 7'si gizli oturumlarda olmak üzere toplamda 43 konuşma yaparak görüşlerini paylaştı. Memleket meselelerinin çözümüne katkı sunmak amacıyla meclis başkanlığına 5 farklı kanun teklifi sundu. Fikri dünyasında ümmetçi görüşü benimseyen ve tasavvufi bir derinliğe sahip olan Mustafa Taki Efendi, milli iradenin tecelli ettiği mecliste aktif duruşuyla daima ön saflarda yer aldı. Yasama görevini tamamladıktan sonra yeniden eğitim camiasına döndü. 1924 yılında kapılarını açan Sivas İmam-Hatip Okulu bünyesinde Hadis ve Arapça dersleri vermek üzere öğretmen olarak atandı.
Entelektüel Derinliği, Aile Hayatı ve Edebi Mirası
Mustafa Taki Doğruyol, idari ve siyasi faaliyetlerinin ötesinde, çok güçlü bir edebi ve felsefi birikime sahipti. Arapça ve Farsça dillerine ileri düzeyde hakim olmasının yanı sıra, Sebîlürreşâd dergisinde yayımladığı bir makalede Ermenice neşredilen 'Azad-ı İmaret' gazetesine verdiği cevapla bu dile de aşina olduğunu gösterdi. Kendisi tasavvuf yolunda da ilerlemiş bir gönül insanı ve şairdir. Şeyhi ve hocası olan Tokatlı Mustafa Hâki Efendi'nin vefatı üzerine duyduğu derin üzüntüyü dile getiren bir mersiye kaleme aldı. Ayrıca manevi hislerle yoğrulmuş bir de ilahi yazarak edebi yönünü ortaya koydu. İlmi otoritesi, derin hukuk bilgisi, dini konulardaki vukufiyeti, mantık ve felsefe alanlarına duyduğu ilgi, dönemindeki diğer alimlerin de dikkatinden kaçmadı. Nitekim dönemin aydınlarından Hasan Basri Çantay, kendisini yüksek bir âlim, büyük bir sufi ve arif bir şahsiyet olarak anarak taltif etmiştir.
Özel hayatında dört kez evlenen Mustafa Taki Efendi, yedi çocuk babasıydı. İlk eşi Hatice Hanım'dan altı, ikinci eşi Behiye Hanım'dan ise bir evladı dünyaya geldi. Üçüncü eşi Teyfika Hanım ve son eşi Emine Hanım ile olan birlikteliklerinden ise çocuğu olmadı. Hayata 1950 senesinde gözlerini yuman Teyfika Hanım ile diğer aile üyeleri, 1935 yılında yürürlüğe giren Soyadı Kanunu ile 'Doğruyol' soyadını gururla taşıdı. Ömrünün son günlerinde dahi eğitim sevdasından vazgeçmeyen Taki Efendi, muallimlik görevini sürdürürken 1 Ağustos 1925 tarihinde Gürün'de 52 yaşında yaşamını yitirdi. Vefatının ardından cenazesi, Sivas merkezinde bulunan Yukarı Tekke Mezarlığı'na nakledilerek ebedi istirahatgahına tevdi edildi.