Türk tiyatro tarihçisi ve yazar Metin And, sahne sanatlarının seyrini değiştiren benzersiz bir bilim insanıdır. Yazar, 17 Haziran 1927'de İstanbul'da doğdu. Asıl adı Metin Tevfik Çavdar olan araştırmacının soyadı, lise eğitiminin ardından evlat edinilmesiyle And olarak değişmiştir. Büyük dayısı Cenap And'ın kendisini evlat edinmesi sonucu soyadı değişen yazar, yaşamı boyunca tiyatro, opera, bale ve geleneksel Türk-İslam tasvir sanatları üzerine derinlemesine araştırmalar yürüttü. Yarım asırlık üretken kariyeri boyunca ülkemizin entelektüel birikimine devasa ve unutulmaz katkılar sunmuştur.
Sanat Tutkusuyla Şekillenen Gençlik Yılları
İstanbul'da başlayan hayatında, babasının tiyatro ve müzik sevgisini aşılamasıyla oldukça erken bir yaşta sanat dünyasıyla tanışmıştır. Müzik ve tiyatro üzerine olan derin sevgisi, Galatasaray Lisesi yıllarında babasının sunduğu büyük destekle gelişmiştir. Eğitim hayatında oldukça parlak bir grafik çizdi. 1946 yılında köklü Galatasaray Lisesi'nden mezun oldu. Yükseköğrenimini ise 1950 senesinde İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi bünyesinde başarıyla tamamlamıştır. Hukuk okumasına karşın, içindeki sahne sanatları aşkı ve müzik ilgisi hiçbir zaman sönmemiştir. İstanbul Belediyesi Konservatuvarı'nda Ferdi Ştatzer ile Cemal Reşit Rey'in derslerine dışarıdan katılarak müzik eğitimini pekiştirmiştir. Hukuk mezuniyetinin ardından lisansüstü eğitim almak üzere İngiltere'ye gitse de içindeki sanat sevgisi ağır bastığından tiyatro ve müzik alanındaki çalışmalara ağırlık vermeyi tercih etti. Buradaki eğitim çalışmalarının akabinde bir süre de Almanya'da kalarak incelemelerde bulundu. Avrupa'nın kültür iklimini solumak adına bir süre Almanya'da araştırmalar yürüten yazar, 1953 yılında Türkiye'ye geri dönmüştür. Ülkesine dönüşüyle birlikte yeni bir dönemin kapılarını aralamıştır.
Kritik Yazılardan Rockefeller Bursuna Sahne Araştırmaları
Vatanına döndükten sonra profesyonel iş yaşamına Kavaklıdere Şarapları bünyesinde adım atarak çalışmaya başlamıştır. Geçimini bu yolla sağlarken, bir yandan da sanat ve edebiyat çalışmalarına hız kesmeden devam etmiştir. Edebiyat, opera, bale ve tiyatro konularındaki yetkinliğini kaleme aldığı eleştiri yazılarıyla sürekli sergilemiştir. Geleneksel sahne sanatları ve Türk-İslam tasvir sanatları üzerine yaptığı benzersiz araştırmalarla adını kültür dünyamıza altın harflerle yazdırmıştır. Yazarın bu dönemde makale ve araştırma yazılarını yayımladığı başlıca yayınlar şunlardır:
- Türk Folklor Araştırmaları (1949-1980)
- Hisar (1950-1980)
- Müzik Görüşleri (1951)
- Pazar Postası (1953-1954)
- Forum (1954)
- Ulus (1955)
Kariyerindeki bu hızlı yükseliş Rockefeller Vakfı'nın da dikkatini çekti. Vakfın sağladığı araştırma bursuyla New York'a giderek bale ve opera sahnelerini yakından inceleme fırsatı bulmuştur. New York seyahati, onun sahne sanatları alanındaki teorik ve pratik bilgisini uluslararası standartlara taşımıştır. Amerika'daki gözlemleri onun sanat algısına büyük zenginlik katmıştır.
Akademik Başarılar ve DTCF Tiyatro Kürsüsü
Yazarlık serüvenine 1954 yılında başlayan usta eleştirmen, tam 15 yıl boyunca Ulus gazetesinde tiyatro eleştirileri yazmıştır. Ayrıca Değişim, Dost, Türk Dili, Milliyet ve Vatan gibi gazete ile dergilerde de yazıları neşredilmiştir. Metin And, asıl büyük izini akademik alanda bıraktı. Kuruluşundan itibaren Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tiyatro Bölümü'nde otuz yılı aşkın süre ders vererek Türk tiyatrosuna yön veren yüzlerce öğrenci yetiştirdi. Akademik kariyerine 1969 yılında sunduğu doktora teziyle başlayan And, 1975 yılında doçentlik unvanını kazanmıştır. Gölge oyunu üzerine hazırladığı takdim teziyle de 1980 senesinde profesörlük kadrosuna atanmıştır. Tezlerinin her biri tiyatro tarihimizin en kıymetli referans kaynakları arasında yer almaktadır. Bilim insanının DTCF Tiyatro Bölümü'ndeki yükseliş kronolojisi şu şekildedir:
- Doktora (1969): "Meşrutiyet Çağı Siyasal, Hukuksal ve Toplumsal Düzeninin Türk Tiyatrosuna Etkisi" teziyle tamamlanmıştır.
- Doçentlik (1975): "Osmanlı Tiyatrosu" başlıklı teziyle elde edilmiştir.
- Profesörlük (1980): "Dünyada ve Bizde Gölge Oyunu" adlı takdim teziyle hak kazanılmıştır.
Emeklilik Yılları ve Ölümsüz Miras
DTCF Tiyatro Bölümü'ndeki uzun soluklu görevinin ardından 1994 yılında emekliye ayrılarak aktif hocalığı bırakmıştır. Emeklilik döneminde Boğaziçi Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesi bünyelerinde üçer yıl kültür tarihi dersleri anlatarak öğrencileriyle buluşmuştur. Akademik birikimini ve tecrübelerini genç dimağlara aktarmaktan son ana kadar geri durmamıştır. Yaşamı boyunca bazıları yabancı dillerde basılmış 50 kadar kitap ile 1500 civarında makale üretmiştir. Yarım asrı aşan çalışma yaşamı boyunca kaleme aldığı elli adet kitap ve bin beş yüz kadar bilimsel inceleme yazısıyla tiyatro dünyamıza silinmez bir damga vurmuştur. Usta yazar, 30 Eylül 2008 tarihinde Ankara'da vefat etti. Cenazesi doğduğu kent olan İstanbul'a nakledilerek Yeni Topkapı Mezarlığı'nda ebedi istirahatgahına tevdi edilmiştir. Kültür tarihimize adanmış bu onurlu yaşam, geride bıraktığı paha biçilemez kaynak eserlerle yaşamaya devam etmektedir.