Kıbrıs Türk edebiyatının öncü isimlerinden olan şair ve bürokrat Kaytazzade Mehmed Nazım, 1857 yılında Lefkoşa'da doğdu. Eğitimini doğduğu şehirde tamamlayan yazar, ömrü boyunca hem idari kadrolarda görev aldı hem de edebi çalışmalar yürüttü. Eserlerinde döneminin toplumsal ve bireysel buhranlarını işleyen Nazım, Kıbrıs'ın ilk basılı romanının yazarıdır. 1924 yılındaki ölümüne kadar durmaksızın yazdı.
İdari Kariyeri ve Kıbrıs'a Dönüşü
Lefkoşa'daki temel eğitiminin ardından 1884 senesinde kamu görevine başlayan şair, sırasıyla Sakız Adası, Adana, İstanbul, İzmir ve Bursa gibi İmparatorluğun farklı kentlerinde uzun yıllar boyunca memuriyet görevini sıkıca sürdürdü. Resmi vazifelerinden 1914 yılında istifa etti. İstifasının ardından doğup büyüdüğü Kıbrıs'a dönmeden önce bir süre İstanbul'da vakit geçirdi. Lefkoşa Şer'iye Mahkemesi bünyesinde kâtiplik görevi yapmaya başladı. Hayatındaki bu son vazifesini vefatına dek sürdürdü.
Kıbrıs Edebiyatında Roman ve Hikaye Öncülüğü
Edebi yönü oldukça güçlü olan yazar, Kıbrıs'taki yerel gazetelerde çok sayıda eser neşretti. Kıbrıs Türk edebiyatının basılan ilk romanı unvanına sahip olan Yadigâr-ı Muhabbet, İstanbul'da yaşayan aydın kesimin bireysel trajedilerine odaklanırken arka planda dönemin Abdülhamid yönetiminin hissettirdiği toplumsal baskıyı gözler önüne serer. Araştırmacı Harid Fedai, Servet-i Fünûn özellikleri taşıyan bu eseri Latin harflerine aktarmıştır. Sanatçının kaleme aldığı ve döneminde büyük ilgi uyandıran başlıca eserleri şu şekilde sıralanabilir:
- Yadigâr-ı Muhabbet: Kıbrıs gazetesinde 39 bölüm tefrika edilen ve 1893 veya 1894 yılında basılan ilk Kıbrıs Türk romanı.
- Leyle-i Visâl: Sakız Adası'nda geçen, Kıbrıs gazetesinde 12 bölümü yayımlanmış yarım kalan ikinci roman.
- Âdem-î İhtiyâd: 1892 yılında Yeni Zaman gazetesinde yayımlanmış olan hikaye çalışması.
- Feryâd-ı Garibâne: Yazarın annesinin ölümü üzerine kaleme aldığı ve Yeni Zaman gazetesinde tefrika edilen öykü.
- Netice-i İbtilâ: 1909 yılında yazılmış olan tiyatro oyunu.
Edebi Tarzı ve Tasavvufi Yönü
Şair, Müftü Hasan Hilmi Efendi'den sonra Kıbrıs'ta aruz veznini en başarılı kullanan isimlerdendir. 19. yüzyılın sanatsal atmosferinde yetişen yazar, hem klasik divan şiirinin hem de Tanzimat edebiyatının özelliklerini barındırır. Gazetelerde gazel, şarkı ve kıta gibi nazım biçimlerinde çok sayıda manzum eseri çıkmıştır. Mevlâna Celâleddîn-î Rûmî'ye beslediği samimi sevgi ve Mevlevîlik tarikatına duyduğu içten bağlılık sayesinde kaleme aldığı şiirler, şairin manevi dünyasının derinliğini ve sanatının tasavvufi yönünü en açık şekilde ortaya koymaktadır. Sanatçının Mevlâna Celâleddîn-î Rûmî'ye ithaf ettiği eserleri arasında üç adet şiir ile bir beyit bulunmaktadır. Bu şiirlerden biri gazel, diğer ikisi ise kıta ve kıta-i kebire nazım şekilleriyle kaleme alınmıştır.