Azerbaycan siyaset tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Halil Bey Hasmemmedov, ömrünü Kafkasya coğrafyasının özgürlük ve bağımsızlık mücadelesine adamış seçkin bir diplomat ve devlet adamıdır. Hukukçu bir ailenin evladı olarak 1873 yılında Gence kentinde dünyaya gözlerini açan bu cesur politikacı, Moskova'da aldığı nitelikli hukuk eğitiminin ardından hem çarlık Rusyası döneminde hem de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde tarihi sorumluluklar üstlenmiştir. Rus Dumarı'ndaki cesur savunmalarıyla ses getiren, ardından yeni kurulan cumhuriyetin Adalet ve İçişleri bakanıklarını yürüten Hasmemmedov, ömrünün son yıllarını sürgün olarak geçirdiği İstanbul'da tamamlamıştır.
Eğitim Hayatı ve Fikir Dünyasının Şekillenmesi
Genç Hasmemmedov'un hayata bakışını ve adalet arayışını belirleyen ilk etken, babasının mesleği ve yetiştiği entelektüel çevre oldu. Dört erkek kardeşiyle birlikte büyüdüğü Gence'de, adalet kavramıyla erkenden tanıştı. Lise eğitiminden sonra yönünü kuzeye çevirerek Moskova Devlet Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi. Bu dönem, onun sadece mesleki donanım kazanmasını sağlamadı, aynı zamanda siyasi bilincinin uyanmasına da zemin hazırladı. Üniversite yıllarında aktif bir rol üstlendiği Müslüman-Kafkasya Yurttaşları Derneği, onun ilk siyasi durağı oldu.
Moskova'daki tahsili sırasında Türk dünyasının aydınlanma hareketinin öncüsü İsmail Gaspıralı'nın fikirleriyle tanışması, Hasmemmedov'un milliyetçi ve yenilikçi düşünce yapısının temel taşlarını döşedi. Mezuniyetinin ardından memleketine dönen genç avukat, Yekaterinodar ve Gence bölge mahkemelerinde avukatlık yaparak mesleki tecrübe kazandı.
1905 yılının hareketli sonbaharında, Azerbaycan topraklarında tarihi bir adım atıldı. Hasmemmedov, kardeşi Aliekber'in yanı sıra dönemin önde gelen entelektüellerinden Nesib Yusufbeyli, İsmayil Ziyadhanov ve Ahmed Ağaoğlu ile bir araya geldi. Bu isimler, Gence merkezli gizli bir siyasi teşkilat olan Difai (Savunma) grubunu kurdular. Teşkilatın ana hedefi, Ermeni Devrimci Federasyonu'nun o yıllarda bölgedeki saldırgan ve yıkıcı faaliyetlerine karşı durarak sivil halkın güvenliğini temin etmekti.
Çarlık Duması'ndan Parlamento Kürsüsüne
Hasmemmedov'un siyasi yeteneği, Rusya İmparatorluğu sınırlarını aşan bir boyuta ulaştı. Kendisi, çarlık rejiminin yasama organı olan Rusya Devlet Duması'nda görev alarak sesini geniş kitlelere duyurmayı başardı. İkinci ve Üçüncü Devlet Duması üyesi olarak (aynı zamanda birinci ve ikinci dönem meclislerinde de yer almıştır) Kafkasyalı Müslümanların haklarını savundu.
1911 yılının Kasım ayında parlamentoda yaptığı tarihi çıkış, onun haksızlıklara karşı duruşunun en somut kanıtlarından biri oldu. O dönemde çarlık yönetimi, Azerbaycan Türklerinden ve diğer Kafkasyalı Müslümanlardan orduda zorunlu askerlik yapmamaları karşılığında haksız bir özel muafiyet vergisi tahsil ediyordu. Hasmemmedov, beraberindeki beş Azerbaycanlı parlamenterle birlikte bu ayrımcı uygulamayı sert bir dille eleştirdi ve Müslüman halkın üzerindeki bu mali yükün kaldırılması yönünde büyük bir çaba sarf etti.
Bu meclis çalışmalarının ardından ulusal özerklik fikri onun zihninde iyice olgunlaştı. Müsavat Partisi saflarına katılan Hasmemmedov, Azerbaycan'ın Rus İmparatorluğu çatısı altında geniş haklara sahip bir özerk yapıya kavuşması amacıyla yürütülen faaliyetlerin tam merkezinde yer aldı. Bu siyasi hazırlık, 1918 yılında kurulacak olan bağımsız devletin fikri altyapısını hazırlıyordu.
Cumhuriyet Bakanlıklarından Osmanlı Elçiliğine
1918 yılı, Azerbaycan Türklerinin bağımsızlık hayalinin gerçeğe dönüştüğü yıl oldu. 28 Mayıs 1918'de Tiflis kentinde toplanan Azerbaycan Milli Meclisi'nin üyesi olan Halil Bey Hasmemmedov, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin tarihi Bağımsızlık Bildirgesi'ne imza atan isimler arasında yer alarak adını tarihe altın harflerle yazdı.
Cumhuriyetin kuruluşunun ardından siyasi arenada en çok sorumluluk alan liderlerden biri yine o oldu. Devletin varlığını sürdürdüğü kısa dönemde kurulan beş kabinenin dördünde önemli bakanlık mevkilerinde bulundu. Hasmemmedov'un üstlendiği kritik görevler şu şekildedir:
- Adalet Bakanı (1. Hükümet): 28 Mayıs 1918 ile 17 Haziran 1918 tarihleri arasında bağımsız devletin ilk adalet sisteminin temellerini attı.
- İçişleri Bakanı: 26 Aralık 1918'den 16 Haziran 1919'a kadar ülkenin asayişini ve kamu düzenini sağlamak amacıyla zor koşullarda bu kritik bakanlığı yürüttü.
- Adalet Bakanı (5. Hükümet): 24 Aralık 1919'dan 1 Nisan 1920'ye kadar yeniden bu makama getirilerek hukuk sisteminin işlerliğini korumak için mücadele verdi.
Dışarıdan gelen askeri ve siyasi tehditlere karşı koyabilmek adına Savunma, Ulusal Güvenlik ve İçişleri bakanlıkları arasında güçlü bir işbirliği kurarak devletin savunma refleksini pekiştirdi. Siyasi kriz anlarında aldığı stratejik kararlar ve kurduğu bu savunma mekanizması, ülkenin iç güvenliğinin korunmasında büyük rol oynadı.
1920 yılının nisan ayında, iki kardeş devlet arasındaki ilişkileri güçlendirmek üzere Osmanlı İmparatorluğu Büyükelçisi olarak atandı ve İstanbul'a gönderildi. Ancak o, daha İstanbul'a ulaşıp görevine tam anlamıyla başlayamadan acı haber geldi; Azerbaycan toprakları Bolşevik güçlerin istilasına uğradı ve cumhuriyet yıkıldı.
Geri dönecek özgür bir vatanı kalmayan Hasmemmedov, ömrünün geri kalan kısmını Türkiye topraklarında geçirmek zorunda kaldı. İstanbul'da sürgün hayatı yaşayan eski bakan, 11 Ağustos 1947 (mezar taşında 1945 yazar) tarihinde amansız kanser hastalığı nedeniyle bu şehirde hayata veda etti. Vefatının ertesi günü, yakın mücadele arkadaşı Ahmed Ağaoğlu'nun yanına, Feriköy Mezarlığı'na defnedildi. Mezar taşında, bu vatanperver insanın anısını yaşatan şu kelimeler kazılıdır: 'Azerbaycan Milli Mücahidi Halil Has Mehmet Gürgören d:1870 - ö:1945'. Hasmemmedov, ardında bağımsız bir cumhuriyet ideali ve örnek bir vatan sevgisi bırakarak tarihteki seçkin yerini almıştır.