Türkiye'nin yetiştirdiği en önemli İslam hukuku uzmanlarından biri olan Prof. Dr. Faruk Beşer, akademik çalışmaları ve kaleme aldığı özgün eserleriyle dinî literatüre büyük katkılar sağlamış seçkin bir ilim insanıdır. 22 Nisan 1952 tarihinde Trabzon'da dünyaya gelen ve 14 Ocak 2024'te Kocaeli'de hayata gözlerini yuman yazar, özellikle fıkıh alanındaki derin araştırmaları ve cesur tezleriyle tanınmıştır. Diyanet bünyesindeki vazifelerinden üniversite kürsülerine uzanan kariyerinde, geleneksel ile modern arasındaki köprüyü ilmi metodolojiyle kurmuştur. Toplumun din algısını akademik süzgeçten geçirerek yeniden yorumladı. Bu sayede geniş kitlelerin İslam hukukuna dair farkındalığını artırmayı başardı.
Eğitim hayatına kendi memleketi olan Trabzon'da başlayan Faruk Beşer, ilköğrenimini bu şehirde tamamladıktan sonra ortaokul yıllarını İzmit İmam-Hatip Okulu bünyesinde geçirdi. Lise tahsili için gittiği Yozgat İmam-Hatip Lisesi'nden 1972 senesinde başarıyla mezun olarak yükseköğrenim kapılarını araladı. Akademik yolculuğunun temelini oluşturacak olan Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi'ni kazanarak buraya kaydoldu. Fakülteden 1978 yılında lisans derecesini alarak mezun olan genç araştırmacı, akademik çalışmalarına hiç ara vermeden devam etti. Aynı kurumda İslam Hukuku kürsüsünde yüksek lisans çalışmalarını sürdürdü. En nihayetinde 1985 yılında hazırladığı "İslâm'da Sosyal Güvenlik" başlıklı özgün doktora teziyle doktor unvanını almaya hak kazandı.
Doktora öncesi ve sonrasında mesleki tecrübe edinmeye odaklanan akademisyen, Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde sekiz sene boyunca farklı kademelerde önemli vazifeler üstlendi. Diyanet'teki görev süresinin ardından akademik ve bilimsel çalışmalara yönelerek İSAV bünyesinde ilmi sekreterlik görevini üstlendi. Vakıf bünyesinde edindiği tecrübeleri daha sonra özel bir teşebbüs olan İlmi Araştırmalar Merkezi'ne taşıdı. Burada 1986 ile 1993 yılları arasında kurucu müdür sıfatıyla idari ve ilmi süreçleri bizzat yönetti. Bu dönemin hemen ardından yurt dışı deneyimi edinmek adına rotasını Güneydoğu Asya'ya çevirerek Malezya Uluslararası İslam Üniversitesi kadrosuna katıldı. Malezya'da kaldığı 1993-1994 öğretim döneminde iki dönem boyunca Mukayeseli İslam Hukuku ile İslam Milletler Hukuku derslerini verdi. Orada genç fıkıhçıların yetişmesine katkıda bulundu.
Yurt dışındaki eğitim faaliyetlerinin ardından vatana dönen araştırmacı, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim kadrosuna dahil oldu. Burada 12 Ekim 1994'te doçentlik unvanını kazanan Faruk Beşer, akademik basamakları hızla tırmanarak 2000 yılında profesörlük kadrosuna atandı. Bu kurumda bulunduğu süre zarfında iki yıl boyunca dekan yardımcılığı idari görevini de başarıyla yerine getirdi. ABD'deki prestijli eğitim kurumlarından University of Pittsburgh'un resmi davetlisi olarak bu ülkeye misafir öğretim üyesi statüsüyle gitti. Amerika'da bulunduğu 1999-2000 döneminde, yaklaşık altı ay süresince kendi alanında derinlemesine bilimsel araştırmalar yürüttü. Sakarya Üniversitesi bünyesinde uzun süre İslam Hukuku Anabilim Dalı Başkanlığı görevini yürüttü. Daha sonra Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi kadrosuna katıldı. Bu saygın kurumdan emekli oldu.
Bilimsel Yaklaşımı ve Tartışmalı Konulara Bakışı
Akademik kariyeri boyunca geleneksel yapıları sorgulamaktan çekinmeyen Faruk Beşer, özellikle Türkiye'deki bazı tasavvufi oluşumların teolojik duruşlarına yönelik tenkitleriyle gündeme gelmiştir. Kendilerini Ehl-i Sünnet çizgisine mensup gösteren kimi tarikatların, aslında Batıni düşünce sistemini benimsediklerini savunmuştur. Hatta günümüzdeki Selefi grupların dahi bu tarz mutasavvıflara kıyasla Ehl-i Sünnet akidesine daha yakın olduğunu öne sürmüştür. Görüşlerinin her zaman tartışmaya açık olduğunu dile getirdi. Hatalarını gösterenlere teşekkür etmeyi ilmi ahlak saydı.
Tasavvuf ehlinin fıkhi meselelerde zayıf hadislere sığınmasını eleştirdi. Uydurma hadislerin yaygın şekilde kullanılmasından şikayetçi oldu. Örneğin İslam peygamberine atfedilen ve "Sen olmasaydın felekleri yaratmazdın" şeklinde dile getirilen meşhur ifadenin, hadis bilimcilerince uydurma kabul edildiğini hatırlatmıştır. Hadis senetlerinin yetersizliği sebebiyle uydurma olarak nitelendirilen bu ve benzeri rivayetlerin, din adamları ve tarikat mensupları tarafından vaazlarda gerçek gibi sunulmasından rahatsızlık duymuştur. Ona göre, bu durum İslam dünyasında ulema ile mutasavvıflar arasında yüzyıllardır süregelen yapısal bir ihtilafın günümüzdeki yansımasıdır.
Akademik Çalışmaları ve İhtisas Alanları
Faruk Beşer'in akademik hayatı boyunca yürüttüğü çalışmalar ve uzmanlık kazandığı temel konular şu şekilde sıralanabilir:
- İslâm'da Sosyal Güvenlik alanındaki ilk doktora tezlerinden birini hazırlamak
- Mukayeseli İslam Hukuku çerçevesinde farklı fıkhi mezhepleri karşılaştırmalı incelemek
- İslam Milletler Hukuku sahasında uluslararası ilişkilerin dini boyutlarını ele almak
- Hadis Metodolojisi ışığında zayıf ve mevdu rivayetlerin fıkhi hükümlere etkilerini araştırmak