Deniz Gezmiş Kimdir?

Yakın siyasi tarihimizin en çok konuşulan simgelerinden olan Deniz Gezmiş, 1960'lı yılların çalkantılı gençlik eylemlerine öncülük etmiştir. 27 Şubat 1947 tarihinde Ankara'nın Ayaş ilçesinde dünyaya gelen ve annesiyle babasının öğretmen olması sebebiyle ilk ve orta öğrenimini Sivas'ta tamamlayan Gezmiş, lise yıllarında tanıştığı sol düşüncenin en aktif savunucularından biri olmuştur. Kurucuları arasında bulunduğu Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu (THKO) çatısı altında bağımsızlık mücadelesi yürütmüştür. Gezmiş, 6 Mayıs 1972 tarihinde Ankara Merkez Kapalı Cezaevi'nde 25 yaşındayken idam edilerek yaşamını yitirmiştir.

İlk Gençlik Yılları ve Eylemlerle Tanışma

Lise eğitimi için geldiği İstanbul'da sol fikirlerle tanışarak genç yaşta kendini sokak hareketlerinin içinde buldu. Siyasi alandaki ilk somut adımını 1965 yılında atan Gezmiş, Türkiye İşçi Partisi'nin (TİP) Üsküdar ilçe başkanlığına aday oldu. Tarihler 31 Ağustos 1966'yı gösterdiğinde Ankara'dan İstanbul'a yürüyen Çorum Belediyesi temizlik işçileri Taksim'de büyük bir protesto düzenledi. Gezmiş, işçilere destek veren eylemcilerle birlikte Türk-İş yöneticilerini protesto ederken ilk kez gözaltına alındı. Bu onun ilk tutukluluk deneyimiydi. Kasım 1966'da ise İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girerek yükseköğrenimine başladı. 19 Ocak 1967'de Türkiye Milli Talebe Federasyonu olaylarında arkadaşlarıyla gözaltına alınıp kısa sürede salındı. Aynı yılın 22 Kasım gününde Kıbrıs Mitingi'nde Aşık İhsani ile birlikte Amerikan bayrağı yaktığı suçlamasıyla tekrar emniyete götürüldü.

Üniversite İşgali, Filistin Günleri ve THKO'nun Kuruluşu

Fikirsel mücadelesini kurumsallaştırmak isteyen Deniz Gezmiş, 30 Ocak 1968'de arkadaşlarıyla Devrimci Hukuklular Örgütü'nü kurdu. 7 Mart 1968'de fen fakültesindeki AIESEC toplantısında konuşan Devlet Bakanı Seyfi Öztürk'ü protesto ettiği gerekçesiyle tutuklandı. 2 Mayıs 1968'e kadar süren bu tutukluluk, yargılama sonunda beraatle neticelendi. Gezmiş, 12 Haziran 1968 günü İstanbul Üniversitesi işgali eylemine önderlik etti. İşgal Konseyi lideri sıfatıyla Baltalimanı görüşmelerini yürüterek öğrenci haklarının kazanılmasında etkin rol üstlendi. Aynı yaz, 30 Temmuz'da Amerikan 6. Filo'sunun gelişini protesto ettiği için tekrar tutuklandı. Bu dönemde Milli Demokratik Devrim tezini öğrenciler arasında başarıyla yaydı. 1968'de sol görüşlü arkadaşlarıyla Devrimci Öğrenci Birliği'ni (DÖB) kurdu. Bu birliğin kurucu kadrosu şu isimlerden oluşmaktaydı:

• Cihan Alptekin
• Mustafa Lütfi Kıyıcı
• Mustafa İlker Gürkan
• Cevat Ercişli, Selahattin Okur, Saim Kurul ve Erim Süerkan

Grup, 1 Kasım 1968'de Samsun'dan başlayıp Ankara'da son bulan Mustafa Kemal Yürüyüşü'nü organize etti. Hemen ardından 28 Kasım'da ABD Büyükelçisi protestosunda yakalanıp salındı. Bu dönemde hayatı iki üç aylık kısa süreli tutuklamalarla geçti. 16 Mart 1969'daki üniversite eylemlerinden ötürü 19 Mart'ta tutuklanıp 3 Nisan'da tahliye edildi. Gezmiş, katıldığı diğer üniversite protestolarındaki çatışmalarda yaralandı. Hakkında yakalama kararı çıkınca, Yusuf Küpeli ile birlikte 1. Devrimci Milliyetçi Gençlik Kurultayı programını hazırladı. Ardından 23 Haziran 1969'da Filistin'e kaçtı ve 1 Eylül'e kadar orada kaldı. Üniversite işgali gerekçe gösterilerek Hukuk Fakültesi'nden ihraç edildi.

Dönüşünde, 23 Eylül 1969'da fakültede yakalanıp kasım sonuna kadar cezaevinde kaldı. Yıldız Devlet ve Mühendislik Akademisi'nde Battal Mehetoğlu'nun sağcı gruplar tarafından katledilmesi olayının ardından okulda yapılan geniş çaplı aramalarda, Deniz Gezmiş'e ait olduğu iddia edilen silahların ele geçirilmesi üzerine hakkında yeniden tutuklama kararı çıkarılmıştır. 20 Aralık 1969'da tutuklanan Gezmiş, 18 Eylül 1970'e kadar cezaevinde kaldı. Tahliyesinin ardından öğrenci eylemlerinden uzaklaşarak Hüseyin İnan ve Sinan Cemgil ile Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu'nu (THKO) hayata geçirdi.

Son Eylemler, Yargılanma Süreci ve Veda Mektubu

Ülkede silahlı eylem yürüten ilk siyasi örgütlenme olan THKO, bağımsız ve demokratik Türkiye hedefiyle yola çıktı. Sosyalist gençlerin katıldığı hareket Hüseyin İnan, Sinan Cemgil, Yusuf Aslan, Alparslan Özdoğan, Deniz Gezmiş ve Cihan Alptekin tarafından kurulmuştu. Kamuoyuna 4 Mart 1971'deki bildiriyle ilan edilen örgüt, ilk eylemini 29 Ocak 1970'te gerçekleştirdi. Gezmiş, 11 Ocak 1971'de THKO adına gerçekleştirilen Ankara İş Bankası Emek Şubesi soygununda bizzat yer aldı. Bu esnada hakkında arama kararı bulunduğu için polisten kaçıyordu. Darbe sonrasında yol arkadaşı Yusuf Aslan ile motorsikletle Sivas'a gitmek üzere yola koyulan Gezmiş, taşıtlarının bozulması üzerine gerçekleşen bir ihbar neticesinde 16 Kasım 1971'de Gemenek'te yakalanarak Kayseri üzerinden Ankara'daki İçişleri Bakanlığı'na götürülmüştür.

16 Temmuz 1971'de Altındağ Veteriner Okulu binasında Tuğgeneral Ali Elverdi başkanlığındaki mahkemede başlayan duruşmalar 9 Ekim 1971'de son buldu. TCK'nın 146. maddesini ihlal gerekçesiyle idama mahkum edilen Deniz Gezmiş, 6 Mayıs 1972'de Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan ile birlikte asıldı. Ankara Merkez Kapalı Cezaevi'ndeki infaz, gece saat 01.00 ile 03.00 arasında gerçekleştirildi. İdam öncesi son isteklerine dair kesin kanıt olmasa da Rodrigo'nun Aranjuez Konçertosu eşliğinde çay içmek istediği iddia edilmiş, ancak avukatlarınca doğrulanmamıştır. Buna karşın babasına yazdığı veda mektubunda, 1969'da ölen arkadaşı Taylan Özgür'ün yanına defnedilmeyi açıkça istemiştir. Onun idam edilmesiyle birlikte THKO örgütü de tamamen dağılmıştır.