Türkiye’nin yakın siyasi tarihindeki en önemli figürlerden biri olan Deniz Gezmiş, 28 Şubat 1947’de Ankara’da doğmuş ve 6 Mayıs 1972’de yine aynı şehirde idam edilmiştir. Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nun (THKO) kurucu liderleri arasında yer alan ünlü Marksist-Leninist aktivist, 1960’lı yılların sonlarında üniversite gençliğini peşinden sürükleyen eylemleriyle tanınmıştır. Dönemin anti-emperyalist ve sosyalist rüzgarını arkasına alarak sokak gösterilerinden üniversite işgallerine kadar geniş bir yelpazede devrimci mücadeleyi örgütleyen Gezmiş, 12 Mart Muhtırası’nın ardından yakalanarak idama mahkum edilmiş ve yaşamı trajik şekilde son bulmuştur.
Gençlik Yılları ve Fikirsel Dönüşüm
Ailesinin kökleri Rize'nin İkizdere ilçesine bağlı Cimil köyüne uzanan Gezmiş, eğitimci bir anne babanın evladı olarak dünyaya gözlerini açtı. Babası ilköğretim müfettişi Cemil Gezmiş, annesi ise Erzurumlu ilkokul öğretmeni Mukaddes Gezmiş'ti. Çocukluğunun ilk yıllarını Şarkışla'da geçiren Deniz, ilkokul ve ortaokul eğitimini Sivas'ta tamamladı. Lise eğitimi için İstanbul'a, Haydarpaşa Lisesi'ne gitmesi onun yaşamındaki en önemli kırılma noktalarından biri oldu. Bu dönemde sol düşünceyle tanışan genç Deniz, kısa sürede dönemin toplumsal hareketlerinin merkezine çekildi.
Henüz lisedeyken politize olan Gezmiş, 1965 yılında Türkiye İşçi Partisi'nin (TİP) Üsküdar ilçe teşkilatına katıldı. Ertesi yıl katıldığı üniversite sınavında fen ve hukuk fakültelerini kazandı. Babasının fen okuma yönündeki tavsiyesine önce uysa da, sonrasında yönünü İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne çevirdi. Üniversite yılları, onun eylemciliğinin kitleselleşeceği ve liderlik vasıflarının öne çıkacağı dönemin başlangıcıydı. O artık sokaklardaydı. İlk gözaltı deneyimini 1966 yılında Çorum Belediyesi temizlik işçilerinin Ankara'dan İstanbul'a gerçekleştirdiği protesto yürüyüşüne destek verirken yaşadı.
Kampüs Eylemleri ve Fikir Ayrılıkları
Üniversitede hızla yükselen Deniz Gezmiş, öğrenci hakları mücadelesinde başı çeken isimlerden oldu. 1967'de Kıbrıs Mitingi sırasında Amerikan bayrağının yakılması olayına adı karışınca gözaltına alındı. Ardından arkadaşlarıyla Devrimci Hukukçular Örgütü'nü kurarak akademik alanda da ses getiren faaliyetler yürüttü. Genç liderin asıl büyük eylemi ise 1968'deki üniversite işgaliydi. İstanbul Üniversitesi'nin işgaline önderlik eden Gezmiş, senato ile yürütülen müzakerelerde öğrenci heyetinin en aktif temsilcisi olarak masaya oturdu.
Aynı yıl Amerikan 6. Filosu'nu protesto gösterilerinde en ön safta yer alması nedeniyle tutuklandı. Birkaç ay cezaevinde kaldıktan sonra serbest bırakılan Gezmiş, sol hareket içindeki ideolojik tartışmalarda Milli Demokratik Devrim tezini savundu. Bu fikrin yayılması adına arkadaşlarıyla birlikte Devrimci Öğrenci Birliği'ni kurarak yürüyüşler organize etti. 1968'in sonlarında ABD Büyükelçisi Robert Komer'in protesto edildiği Yeşilköy eylemleri ve rektörlük işgali gibi pek çok olayın merkezinde yine o vardı. Sürekli tutuklanıp serbest bırakılan Gezmiş, 1969'da üniversitede çıkan şiddetli çatışmaların ardından Filistin'e geçerek gerilla kamplarında silahlı eğitim aldı.
Gezmiş'in öğrencilik yıllarında kuruculuğunu üstlendiği veya öncülük ettiği bazı organizasyonlar şunlardır:
- Devrimci Hukukçular Örgütü
- Devrimci Öğrenci Birliği
- Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu
Filistin'den döndükten sonra eylemlerini daha radikal bir zemine kaydıran Deniz Gezmiş, üniversiteden ihraç edilmesi ve askerlikten kaçmasının ardından arkadaşlarıyla birlikte silahlı mücadeleyi esas alan Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu'nu kurdu.
THKO Dönemi ve Trajik Son
Örgütün kuruluşuyla beraber eylemlerin boyutu da değişti. Gezmiş ve arkadaşları, 1970 yılı sonunda Ankara'da polis kulübesinin kurşunlanması, ardından banka soygunu ve Amerikalı askerlerin kaçırılması gibi ses getiren eylemlere giriştiler. Güvenlik güçlerinin örgütün karargahı olarak görülen Orta Doğu Teknik Üniversitesi'ni kuşatmasıyla kampüste saatler süren çatışmalar yaşandı. Kaçırılan askerlerin serbest bırakılmasından kısa süre sonra gerçekleşen 12 Mart Muhtırası, Gezmiş için sonun başlangıcı oldu. Kaçış sürecinde yakalanan Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan ile birlikte Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılandı. Mahkeme sürecinin ardından idama mahkum edilen üç genç fidanın cezası, 6 Mayıs 1972 tarihinde Ankara Merkez Kapalı Cezaevi'nde infaz edildi. Deniz Gezmiş'in kısa ama fırtınalı yaşamı, Türkiye'nin toplumsal hafızasında silinmez bir iz bıraktı.