Tam adı Ebu Abdullah Muhammed bin Cabir bin Sinan er-Rekki es-Sabi el-Battani olan büyük bilgin, 850 yılında Harran'da dünyaya gelmiştir. Orta çağ İslam dünyasının yetiştirdiği en önemli astronom, matematikçi ve astrologlar arasında yer alan bu dâhi, gökyüzünün gizemlerini çözmek ve matematiksel temelleri yeniden tanımlamak adına yaşamı boyunca çok geniş çalışmalar yapmıştır. Uzay gözlemleri yapabilmek için Rakka'da kurduğu özel rasathane sayesinde yıldızların, gezegenlerin ve Güneş'in hareketlerini büyük bir titizlikle takip etmiştir. Buluşları ve formülleri sayesinde hem Doğu hem de Batı dünyasındaki bilimsel gelişim süreçlerini derinden etkileyen ve modern bilime katkı sağlayan öncü bir figür olmuştur.
Gökyüzündeki Hassas Ölçüm Çalışmaları
Battani, yaşadığı dönemde gök biliminde çığır açan ölçüm teknikleri geliştirdi. Rakka yöresindeki gözlemevinde 887 ile 918 yılları arasında yürüttüğü yoğun rasat faaliyetleriyle, gezegenlerin yörüngelerini gerçeğe en yakın biçimde tanımlamayı başardı. Güneş ve Ay tutulmalarını yakından takip ederek, mevsim dönümünün sürelerini hayranlık uyandıran bir doğrulukla saptadı. Bir yılın uzunluğunu tam olarak 365 gün, 5 saat, 46 dakika ve 24 saniye şeklinde hesaplayarak dönemin şartlarına göre muazzam bir başarı elde etti. Ekliptiğin eğim açısını da hatasıza yakın bir biçimde tayin ederek dünya astronomi literatürüne geçti. Bilimsel gözlemlerini yalnızca teoride bırakmayıp yıldız katalogları hazırlayarak pratik kullanıma sundu. Ayrıca rasat çalışmaları sırasında elde ettiği verilerle gezegenlerin karmaşık yörüngelerini büyük bir titizlikle tespit etmeye odaklandı.
Trigonometrinin Temelini Atan Buluşlar
Matematik sahasında da büyük bir devrimci olan başarılı alim, trigonometrinin bugün üniversitelerde ve okullarda okutulan yapısını şekillendiren başlıca isimdir. Sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekant kavramlarını ilk kez sistemli şekilde gün yüzüne çıkartan kişi kendisidir. Ayrıca geliştirdiği Sin x = a cos x trigonometrik bağıntısıyla gök bilimsel hesaplamalara büyük kolaylıklar getirdi. Güneş saatleri üzerindeki detaylı çalışmalarında geliştirdiği yöntemlere uzayan gölge adını vermiştir ki bu terim modern geometride tanjant olarak adlandırılır. Tarihsel süreçte bu gelişmelerden bahseden M. Charles, Geometride Metotların Tarihî Görünümü adlı eserinde, bu dehanın sinüs ve kosinüs terimlerini ilk kullanan bilim insanı olduğunu açıkça yazar. İslam dünyasının bu seçkin zekası, Batılı bilim insanlarının yüzlerce yıl sonra keşfedeceği formülleri asırlar öncesinden bulup kullanmıştır. Prof. Philip Khuri Hitti'nin de eserlerinde belirttiği gibi, batılı matematikçiler bu bilgilere ancak asırlar sonra ulaşabilmiştir. Örneğin, Regiomantanus bu buluşları öğrenmişken, Kopernik henüz bu teorem ve formüllerden habersizdi.
Avrupa Bilim Dünyasına Etkileri ve Eserleri
Battani'nin ortaya koyduğu teoriler, Orta çağ ve Rönesans dönemlerinde Avrupa'da büyük yankı uyandırdı. Batı lisanlarında Albategnius adıyla tanınan bilginin bu katkıları onuruna Ay'daki büyük kraterlerden birine onun adı verilmiştir. Ünlü astronom Kopernik, Laplace gibi isimler onun çalışmalarından ve gözlem tablolarından geniş ölçüde yararlanmışlardır. Laplace'ın 1800'lerde yaptığı araştırmalarda bile onun verileri yol gösterici olmuştur. Kaleme aldığı başlıca eserler şunlardır:
- Ez-Zîyc: Astronomik gözlemleri ve sonuçları içeren en önemli başyapıtıdır. Avrupa küresel trigonometrisini şekillendiren bu kitap, 1143'te Robertus Retinensis tarafından çevrilmiş ancak bu nüsha kaybolmuştur. Daha sonra 12. yüzyılda Tivoli'li Plato Tiburtinus tarafından Latinceye ve Kral X. Alfons döneminde İspanyolcaya tercüme edilmiştir. Fergânî'nin eserleriyle birlikte Nürnberg'de ve daha sonra Bolonya'da basılarak Avrupa bilim çevrelerine sunulmuştur.
- Kitâbü Mârifet-il Metâli-il Bürûc fî mâ beyne erbe-il felek: On iki burcun gök küresindeki konumlarını, tutulmaları ve yıldız doğuş yerlerini gösteren bir katalogdur. Dunthorn gibi batılı astronomlar bu rasatlardan asırlar sonra yararlanmışlardır.
- Risâletün fî tahkîk-i akdâr-il ittisâlât: Yıldızların enlemleriyle ışık gönderme biçimlerini küresel trigonometri aracılığıyla açıklayan kısa bir çalışmadır.
- Şerh-ul Makâlât-il erbai li-Batlamyus: Ünlü düşünür Batlamyus'un kaleme aldığı dört bölümlük eserin açıklamalarını içerir.
Bilimsel Mirası ve Son Yılları
Bütün hayatını matematiğe ve gökyüzünü incelemeye adayan seçkin bilgin Battani, 929 yılında Irak sınırları içindeki Samarra kentinde 79 yaşında hayata gözlerini yummuştur. Doğu bilim dünyasında İlhani Ziyc yazılana kadar onun hazırladığı cetveller tek güvenilir kaynak kabul edilmiştir. Bıraktığı muazzam kültürel ve bilimsel miras, günümüzde de uzay araştırmalarının ve temel trigonometrinin kökeninde yaşamaya devam etmektedir.