Ataol Behramoğlu, 13 Nisan 1942'de İstanbul'un Çatalca ilçesinde, Azerbaycan kökenli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası yüksek ziraat mühendisi Haydar Behramoğlu, annesi İsmet Hanım'dır. İlkokul üçüncü sınıfa kadar Kars'ta okuyan Behramoğlu, orta ve lise öğrenimini babasının ziraat müdürü olarak çalıştığı Çankırı'da 1960'ta tamamladı. Lise yıllarında şair İsmet Özel ile başlayan dostluk, ilerleyen yıllarda ortak yayın girişimlerine dönüştü.
İlk Şiirler ve Siyasi Uyanış
Şiir serüveni, aile soyadı olan "Gürus" adıyla Çankırı'daki yerel gazete ve dergilerde başladı. 1962'de Türkiye İşçi Partisi'nin örgütlenme çalışmalarına katılan Behramoğlu, aynı yıllarda Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Rus Dili ve Edebiyatı okudu; 1966'da mezun oldu. Yapraklar, Dost, Evrim ve Ataç gibi dergilerde yayımladığı şiirler, onu edebiyat çevrelerinde tanıttı.
İlk şiir kitabı "Bir Ermeni General" 1965'te Ankara'da yayımlandı. Bunu iki yıl sonra Anton Çehov'dan yapılan ilk çeviri izledi. Asıl kuşak ödülünü ise 1969'da basılan "Bir Gün Mutlaka" getirdi; kitap Behramoğlu'nu kendi kuşağının öncü şairi olarak konumlandırdı. Bu yıllarda Papirüs, Şiir Sanatı, Yeni Dergi ve Halkın Dostları dergilerinde yayımlanan şiirlerle gerçek şiir sesini buldu. İsmet Özel ile birlikte çıkardığı Halkın Dostları, 12 Mart 1971 askeri muhtırasının ardından kapatıldı.
Sürgün, Hapis ve Direniş
Siyasi baskılar nedeniyle 1970'te yurt dışına çıkan Behramoğlu, önce Paris ve Londra'da yaşadı. Sovyet Yazarlar Birliği'nin daveti üzerine 1972'de Moskova'ya geçti; Moskova Devlet Üniversitesi'nde Rus edebiyatı üzerine lisansüstü çalışma yaptı. 1974'te af yasasından yararlanarak yurda döndü; o dönem yurt dışında kaleme aldığı şiirleri İstanbul'da kitap olarak çıktı. Kardeşi Nihat Behram ile birlikte 1975'te yayımladıkları Militan dergisi, dönemin toplumcu-gerçekçi edebiyatına zemin hazırladı. Aynı yıllarda İstanbul Belediyesi Şehir Tiyatroları'nda dramaturg olarak görev yapan Behramoğlu, 1980 darbesinin ardından bu görevden ayrılmak durumunda kaldı.
1982'de Türkiye Barış Derneği'ne yönelik dava kapsamında tutuklanarak on ay cezaevinde kaldı. Bu sürede Asya-Afrika Yazarlar Birliği'nin Uluslararası Lotus Edebiyat Büyük Ödülü'ne layık görüldü. 1983'te sekiz yıl hapis cezasına çarptırılan şair, 1984'te Fransa'ya gizlice geçti; pasaport verilemeyen ailesini de ülke dışına çıkardı. Paris-Sorbonne Üniversitesi'nde Rus edebiyatı ve karşılaştırmalı edebiyat alanında lisansüstü çalışma yapan Behramoğlu, 1986'da ressam Yüksel Aslan ile Paris'te Fransızca Türk edebiyatı dergisi Anka'yı kurdu. Avrupa'nın pek çok ülkesinde şiir geceleri ve konferanslar gerçekleştirdi; 1989'da Türkiye'ye döndü.
Akademik Kariyer ve Ödüller
Yurda dönüşünün ardından kültür danışmanlığı ve editörlük yapan Behramoğlu, 1992'de İstanbul Üniversitesi'nde Rus Dili ve Edebiyatı öğretim üyesi olarak akademiye adım attı. 2003'te doçent, 2009'da Beykent Üniversitesi'nde profesör unvanını kazandı; ardından İstanbul-Aydın Üniversitesi öğretim kadrosuna geçti. 1995-1999 yılları arasında iki dönem Türkiye Yazarlar Sendikası genel başkanlığı görevini yürüttü.
Uluslararası arenada aldığı başlıca ödüller şunlardır:
- Uluslararası Lotus Edebiyat Büyük Ödülü — Asya-Afrika Yazarlar Birliği (1982)
- Dünya Şiir Günü Büyük Ödülü — Türkiye PEN Yazarlar Derneği (2002)
- Puşkin Madalyası — Rusya Federasyonu (2007; bu ödülü alan ilk Türk şairi)
Puşkin, Lermontov, Gorki ve Çehov'dan yaptığı çevirilerle Rus edebiyatını Türk okurlarına taşıyan şairin şiirleri; Yunanca, Macarca, Sırpça, Bulgarca, Azerbaycan Türkçesi ve İngilizcede kitap olarak yayımlandı. 1995'ten bu yana Cumhuriyet gazetesinde köşe yazarlığı sürdüren Behramoğlu, şiir, deneme, anı, gezi ve çocuk edebiyatı gibi pek çok alanda geniş bir külliyat oluşturdu.