Türk edebiyatının batılılaşma döneminde adını altın harflerle yazdıran Ali Canip Yöntem, dilin sadeleşmesi ve şiirin millîleşmesi gayesiyle 1887 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Genç yaşta adım attığı kültür dünyasında sadece bir şair olarak kalmayıp; yazar, akademisyen ve milletvekili kimlikleriyle Türk milletinin çağdaşlaşma ve batılılaşma süreçlerine bizzat tanıklık ederek tarihe yön veren bir entelektüel oldu. Ömer Seyfettin ve Ziya Gökalp gibi dev isimlerle omuz omuza vererek başlattığı Yeni Lisan Hareketi sayesinde, modern Türk edebiyatının kuramsal temellerini inşa etti. Hayatı boyunca kalemiyle ve fikirleriyle mücadele eden bu çok yönlü şahsiyet, 26 Ekim 1967 tarihinde aramızdan ayrıldı.
Köklü Aile Mirasından Selanik Yıllarına
İstanbul'un kadim semtlerinden fışkıran bu yetenek, köklü bir aileye mensuptu. Evkaf Nezareti Cihat Kalemi memurlarından Halil Saip Bey ile Anapa müftüsü İslâm Efendi'nin kızı Hafize Nuriye Hanım'ın evladı olan Yöntem, köklü bir aile geleneğinin mirasçısı olarak dünyaya gözlerini açtı. Dedelerinin büyük çoğunluğu Kanlıcalı olan ve vakıf işlerinde çalışan isimlerdi. Eğitim hayatına Üsküdar Gülfem Mektebi'nde adım atan yazar, sonrasında Toptaşı Askeri Rüştiyesi ve iki yıl boyunca da Selamsız'daki Fransız okulunda okudu. Babasının Selanik'e sürgün edilmesi, genç Ali Canip'in hayatında yepyeni bir sayfa açtı. Bu zorunlu göç sebebiyle eğitimine Selanik Mülkiye İdadisi'nde devam etmek durumunda kaldı. Burada Türkçe ve edebiyat derslerini aldığı Cudi Efendi, onun içindeki edebi cevheri uyandırdı. Lise yıllarında elinden düşürmediği yazar ise Muallim Naci oldu. 1906 senesinde idadiden mezun olunca, sınav başarısıyla İstanbul Hukuk Mektebi'ne kaydını yaptırdı. Ancak kısa süre sonra eğitimini Selanik Hukuk Mektebi'ne naklettirdi.
Yeni Lisan ve Millî Edebiyat Akımının Doğuşu
Edebiyat dünyasına kapılarını 1908 yılında aralayan Ali Canip Yöntem, dönemin popüler dergileri olan Bahçe, Aşiyan ve Kadın mecralarında makale ile şiirlerini yayımlamaya başladı. İstanbul merkezli Fecri Âti Topluluğu'ndan gelen daveti kabul ederek bu grubun Selanik muhabirliğini üstlendi. Yazın hayatında hızla yükselen kalem, 1910 senesinden itibaren Hüsün ve Şiir dergisinde şiirler, mensur yazılar ve başmakaleler kaleme aldı. Bahsi geçen bu yayın organı 1911 yılında Genç Kalemler adını aldığında, kendisi de derginin başyazarı konumuna yükseldi.
Bu dönemde Ömer Seyfettin ile el ele vererek, Türk kültür tarihine damga vuracak Yeni Lisan hareketini başlattı. Millî Edebiyat akımının en önemli kuramcılarından biri haline gelen Yöntem, dilde sadeleşmeyi savundu. Bu radikal fikirler, dönemin gelenekçi ve batıcı edebiyatçıları arasında büyük bir infiale yol açtı. Özellikle yeni lisan fikrine sert bir şekilde muhalefet eden Cenap Şahabettin ile girilen edebi tartışmalar, dönemin basınında geniş yankı uyandırdı. Selanik Hukuk Mektebi'ndeki son yılındayken İttihat ve Terakki Mektebi ile Ziraat Mekteb-i Âlisi bünyesinde dersler vererek öğretmenlik mesleğine adım atan yazar, Balkan Savaşı patlak verince ne yazık ki eğitimini yarıda bırakıp apar topar İstanbul'a dönmek zorunda kaldı. İstanbul günlerinde de yazmayı sürdürdü. Geçimini temin etmek amacıyla Türk Yurdu bünyesindeki yazı çalışmalarına devam ederken, bir yandan da 1912'de yeniden öğretmenliğe başladı.
Cumhuriyet Dönemi, Eğitimcilik ve Meclis Yılları
Balkan Savaşı'nın gölgesinde döndüğü İstanbul'da, eğitim neferi olarak Anadolu'nun ve Trakya'nın farklı köşelerinde görevler üstlendi. 1912 ile 1914 seneleri arasında Çanakkale Sultânîsi'nde edebiyat ve felsefe hocalığı yaptı. 1914 yılında ise İstanbul Gelenbevi Sultânîsi ve Dâru'l-Muallimîni Âliye kadrolarında öğretmenlik yaptı. Çalışkanlığı sayesinde kariyer basamaklarını hızla tırmandı. Cumhuriyet öncesinde ve sonrasında üstlendiği idari ve akademik görevlerin listesi oldukça uzundur:
- Trabzon Sultânîsi Müdürlüğü
- Giresun Maârif Müdürlüğü
- Maârif Müfettişliği ve Maârif Vekâleti Umûmî Müfettişliği
- Daru'l-Fünûn Edebiyat Şubesi Türk Edebiyat Tarihi Hocalığı
- İstanbul Erkek Öğretmen Okulu ve Kabataş Lisesi Öğretmenliği
- İstanbul Kütüphaneleri Tasnif Heyeti Başkanlığı
- Tarih Encümeni ve Türk Tarih Kurumu Üyeliği
- İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi 17. yüzyıl Türk Edebiyatı Profesörlüğü
Ali Canip Yöntem, bu zengin akademik ve edebi birikimini basın dünyasında da cömertçe paylaştı. Bağçe, Kadın, Yeni Kalemler, Hayat Mecmuası, Yeni Mecmua, Türkiyat Enstitüsü ve Yakın Tarihimiz gibi prestijli mecmuaların sayfalarında yayımlanan derinlikli makaleleriyle edebiyat meraklılarının ufkunu açan yazar, geniş kitlelerin beğenisini topladı. Evli ve tek çocuk babası olan aydın, birikimini ilerleyen yıllarda TBMM çatısı altında millet hizmetine sundu. IV. Dönem ara seçimlerinde, ardından V. ve VI. Dönemlerde Ordu Milletvekili olarak mecliste yer aldı. IX. Dönemde ise Bursa Milletvekili seçilerek siyasi kariyerini taçlandırdı. Türk edebiyatına kuramsal ve pratik düzeyde yön veren Yöntem, ardında devasa bir fikir mirası bıraktı.