İzmir'in En Eski Yerleşim Alanı
İzmir'in en eski yerleşim birimi olan Yeşilova Höyüğü, Bornova ilçesinin Karacaoğlan mahallesinde, Manda Çayı kıyısında yer almaktadır. Yer olarak Işıkkent Eğitim Kampüsü'nün doğusuna, Bornova Anadolu Lisesi'nin güneybatısına düşen bu alan, Yassıtepe Höyüğü ve İpeklikuyu Höyüğü ile birlikte günümüz İzmir'inde ilk düzenli yerleşimlerin kurulduğu noktalardandır. Yerleşim olduğu dönemlerde İzmir Körfezi'nin iki kilometre daha içeride yer aldığı, bölgenin bugünkünden daha sulak olduğu ve zengin bir flora ile faunaya sahip olduğu bilinmektedir. Alan olarak bakıldığında Batı Anadolu'daki en büyük yerleşim yeri olan höyük, günümüzde Bornova Ovası yüzeyinin 4-5 metre altında kalmış durumdadır.
Bin Yıllık Yerleşim Tarihi ve Tabakalanma
Höyüğe yerleşen ilk topluluk, en az bin yıl boyunca maruz kaldıkları seller ve yangınlara rağmen yerleşimi terk etmeyerek köylerini sekiz kez yeniden inşa etmiştir. Nüfus artışına bağlı olarak kuzeydeki Yassıtepe Höyüğü'ne yeni bir köy kurulmuş, bu bölgelerde avcılığın yanı sıra yabanıl buğday yetiştirilip sığır otlatılmıştır. Kazılarda höyükte üç farklı kültür katı saptanmıştır. I. kat Roma, Demir Çağı ve Tunç Çağı yerleşimlerini; II. kat Kalkolitik Çağ'ı; III. kat ise günümüzden 8 bin yıl öncesine tarihlenen Neolitik Çağ yerleşimini temsil eder. Kalkolitik Çağ'da Manda Çayı'nın neden olduğu sık sel baskınları nedeniyle yerleşmenin terk edildiği, daha yüksekteki Bornova Höyüğü ve Yassıtepe Höyüğü gibi diğer yerleşimlere çekilindiği ileri sürülmektedir.
Keşif ve Arkeolojik Kazı Çalışmaları
Höyük, ilk olarak 2003 yılında belediyenin Buca'daki bir parka bölgeden toprak alması sonucu tesadüfen keşfedilmiştir. Resim öğretmeni Alibeke Özkan'ın park toprakları içerisinde arkeolojik kalıntılar bulup İzmir Arkeoloji Müzesi'ne teslim etmesiyle höyüğün konumu saptanmıştır. Kazılar, 2005 yılında müze tarafından başlatılmış; 2008 yılından itibaren ise Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ege Üniversitesi ortak girişimiyle Prof. Dr. Zafer Derin başkanlığında sürdürülmüştür. İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Ege Üniversitesi Rektörlüğünün katılımıyla yürütülen çalışmalar, buranın geleceğe yönelik planlı bir kamusal alan, eğitim ve çevre düzenleme alanı olması yönünde geliştirilmiştir. Ayrıca Nisan 2009 tarihinden itibaren Bornova Belediyesi'nin düzenlemeleri ile öğrencilere 8.500 yıl önceki günlük yaşamı ve kullanılan eşyaları yerinde gösteren etkinlikler gerçekleştirilmektedir.
Gündelik Yaşam ve Zengin Arkeolojik Buluntular
Kazılarda çakmak taşından yapılmış kesici, delici, kazıyıcı aletler, ok uçları ve bıçakların yanı sıra Melos Adası ile Kapadokya'dan getirildiği tahmin edilen obsidiyen araçlar bulunmuştur. Günümüzden 8.200 yıl öncesine tarihlenen bir mühür, güneşi simgeleyen bir mühür, çocuk ve kadın parmak izlerini taşıyan 8.500 yıllık kil parçaları ve kilden kaplarda fitil kullanılarak yakılan aydınlatma araçları da buluntular arasındadır. Bölge sakinlerinin kırma çatılı evlerde yaşadığı, serpantinden balta üreten bir atölyeye sahip olduğu ve tarım ürünlerini takas ederek karşılığında taş ile deniz ürünleri aldığı tespit edilmiştir. Dokuma tezgahı ağırlıklarının üretildiği bir evin içinde taş üzerinde çeteleye ulaşılmıştır. Hayvancılığa dayalı dericilik ve dokuma endüstrisinin geliştiğine işaret eden aletlerin yanında çipura kemikleri, pişmiş topraktan yapılmış ana tanrıça idolü ve Anadolu parsı kabartmalı çanak çömlekler höyüğün zengin kültürünü göstermektedir.