Yeni Cuma Camii'nin Tarihçesi
Yeni Cuma Camii veya Hagios Evgenios Kilisesi, Trabzon'un Ortahisar ilçesinin Yenicuma Mahallesi'nde yer alan tarihi bir yapıdır. Diocletianus döneminde Trabzon'da savaşta öldürülen, şehrin kurtarıcı ve koruyucu azizi olarak kabul edilen Evgenios'a ithaf edilmiştir. Yapının yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, Minthrion Dağı'ndaki (günümüzde Boztepe) bir kiliseyle ilişkili bir yapı ve surların içinde bir metochion (manastırın uydu-elçi kilisesi) olduğu belirtilmektedir. Manastırın en az dokuzuncu yüzyılın başlarında var olduğuna dair kanıtlar bulunmakta olup, 1346'da yazılan bir tipikon manastır topluluğunun yaşamına dair ayrıntılar sunmaktadır.
Osmanlı Dönemi ve Camiye Dönüştürülmesi
Trabzon'un 1461 yılında Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedilmesinin ardından, padişah II. Mehmed kiliseyi ziyaret etmiş, burayı camiye çevirmiş ve "Yeni Cuma" ismini vermiştir. Yapı camiye çevrildikten sonra, kuzey giriş kısmına bir minare eklenmiştir.
Mimari Özellikleri ve Yapısal Detaylar
Araştırmacılar, Yeni Cuma Camii'nin mimari kökeninin bir bazilika olduğunu öne sürmektedir. Haç planlı olarak inşa edilen yapının dış duvarları, kabartma haç ve bitkisel süslemelerle dekore edilmiştir. Üç nefli ve üç apsisli olan yapıda, 1291 yılına ait tarihi bir kitabe yer almaktadır.
İç Mekan ve Apsis Detayları
Yapının orta kısmında yer alan apsis içte yuvarlak, dışarıda ise beşgen şeklindedir. Bu kısımda ayrıca kartal ve güvercin kabartmaları da yer almaktadır. Diğer apsislerde içte at nalı, dış kısımda ise yuvarlak hatlar mevcuttur. Yan neflerin üzeri ise tonozlar ile örtülmüştür.