Yeldeğirmeni, İstanbul'un Anadolu yakasında, Kadıköy ilçesinde yer alan ve tarihi dokusuyla büyüleyen seçkin bir semttir. İdari olarak Rasimpaşa mahallesinin sınırları içerisinde konumlanan yerleşim; kuzeyinde Haydarpaşa Çayırı, güneyinde Halitağa Caddesi, doğusunda Ayrılık Çeşmesi Mezarlığı ve batısında ise Marmara Denizi bulunan tepelik bir alan üzerine kurulmuştur. Jeolojik zamanlarda deniz suları altında kaldığı Pendik ve Yarımburgaz'da olduğu gibi semtte bulunan deniz kabuğu kalıntılarıyla kanıtlanan Yeldeğirmeni, köklü geçmişiyle İstanbul'un en özel yerleşimlerinden biridir.
Yeldeğirmeni'nin Tarihi ve Kökeni
Kadıköy'ün ilk yerleşimi olan Kalkedon'un M.Ö. 675 yıllarında kurulduğu bilinmektedir. Kalkedon şehrinin korunması amacıyla inşa edilen tarihi surların Yeldeğirmeni, Altıyol ve Yoğurtçu bölgelerinden geçtiği aktarılmaktadır. Yerleşim başlamadan önce Haydarpaşa Çayırı'nın bir parçası olan semtteki eski sinagog, kilise ve okul gibi yapıların adlarının "Haydarpaşa" sözcüğü ile başlaması bu köklü coğrafi bağa dayanmaktadır. 15. ve 16. yüzyıllarda bahçeli köşklerin yer aldığı yazılan bu bölgede, 1774-1789 yılları arasında Padişah I. Abdülhamit tarafından ordunun ve halkın un ihtiyacını karşılamak amacıyla 4 adet yeldeğirmeni yaptırılmıştır. Semt, günümüzdeki adını bu tarihi değirmenlerden almaktadır.
İstanbul'un İlk Apartman Semti
Yeldeğirmeni'nde yerleşim 1800'lü yılların ikinci yarısında hız kazanmıştır. Özellikle Yahudi cemaatinin semte yerleşmesiyle birlikte apartmanlaşma süreci başlamıştır. Bu özelliğiyle Yeldeğirmeni, İstanbul'un ilk konut apartman semti olarak kabul edilmektedir; zira bir diğer belirgin apartman semti olan Cihangir, Cumhuriyet'in ilanından çok daha sonra gelişim göstermiştir. Semtin ulaşım tarihinde de önemli bir yeri olan Kadıköy-Üsküdar tramvayları, 1934 yılından 1947 yılına kadar Karakolhane Caddesi'ni kullanmış; ancak 1947'de Haydarpaşa Köprüsü'nün yapılmasıyla bu hat değiştirilmiştir. Tarih boyunca kozmopolit yapısını koruyan semt, 2010'lu yıllardan itibaren ise bir soylulaşma sürecinden geçmektedir.
Kültürel Miras ve Görülmesi Gereken Tarihi Yapılar
Yeldeğirmeni, farklı dönem ve kültürlere ait çok sayıda görkemli tarihi yapıya ev sahipliği yapmaktadır:
Neoklasik ve Sivil Mimari Eserleri
Semtin kuzey sınırında yer alan, 1906-1909 yılları arasında Alman mimarlar Otto Ritter ve Helmuth Cuno tarafından inşa edilen neoklasik üsluptaki anıtsal Haydarpaşa Garı ve yanındaki tarihi Haydarpaşa Siloları semtin en önemli sembollerindendir. Ayrıca 1909 yılında tren garı inşaatında çalışan İtalyan mühendisler için yapılan semtin en yüksek tarihi yapılarından Valpreda Apartmanı ile karakteristik Süngit Apartmanı sivil mimarinin en çarpıcı örnekleridir.
Kamu, Kültür ve Dini Yapılar
1912-1914 yılları arasında mimar Yervant Terziyan tarafından inşa edilen neoklasik tarzdaki Kadıköy Şehremaneti Binası, Halide Edib Adıvar'ın İstanbul'un işgalini protesto eden konuşmalarını yaptığı tarihi bir mekândır. İstanbul Şehir Tiyatroları bünyesindeki Haldun Taner Sahnesi de semt çevresindeki önemli kültür duraklarındandır. Yahudilerin semte yerleştiği dönemde inşa edilen tarihi Hemdat İsrael Sinagogu ve Haydarpaşa Garı döneminde inşa edilen tarihi Osman Gazi İlkokulu semtin kültürel çeşitliliğini yansıtmaktadır. Ayrıca tarihi Aziziye Hamamı da semtin görülmeye değer diğer tarihi ögeleri arasında yer alır.