Yazıhan'a Genel Bir Bakış ve Coğrafi Konum
Malatya il merkezine yaklaşık 40 kilometre mesafede konumlanan Yazıhan, Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve deniz seviyesinden ortalama 827 (bazı kaynaklara göre ise 900) metre yükseklikte bulunan tarihi bir ilçedir. İlçenin doğusunda Fırat Nehri'nin kolu olan Kuruçay ve Elazığ il sınırı yer alırken; batısında Hekimhan, kuzeyinde Arguvan-Hekimhan, güneyinde ise Malatya il merkezi ile Akçadağ bulunmaktadır. Yaklaşık 653 kilometrekarelik bir yüzölçümüne sahip olan Yazıhan'ın yeryüzü şekilleri güneyden kuzeye doğru bir eğim göstermektedir. Arazisinin yüzde 60'ı dağlık alanlardan oluşurken, yüzde 40'ı tarıma elverişlidir. Kuzey tarafındaki dağlık ve vadilik alanlar ilçe arazisinin yüzde 50'sini oluştururken, kalan yüzde 50'lik kısım ise tarıma ve yerleşime müsait yarı sulu düz arazilerden meydana gelmektedir.
Milattan Önceye Uzanan Köklü Bir Tarih
Yazıhan ve çevresinin tarihi tam olarak incelenmemiş olsa da bölgedeki yerleşim izlerinin Milattan Önceki (M.Ö.) yıllara kadar uzandığı bilinmektedir. Özellikle Buzluk mahallesinde bulunan yapay mağaralar, ilk yerleşimlerin tarih öncesi dönemlere dayandığının en önemli kanıtlarındandır. Bunun yanı sıra, Fethiye Köyü içinde yer alan höyük ile Kuruçay boyunca sıralanmış olan höyükler, Geç Hitit dönemi yerleşmelerinin tipik özelliklerini yansıtmaktadır. Ansır Vadisi'nde konumlanan tarihi yerleşim alanlarında ise Roma, Bizans ve Hristiyanlık dönemlerine ait zengin izler ve tarihi kalıntılar göze çarpmaktadır.
Tarihi Yolların Kesişim Noktası ve Gelişim Süreci
Yazıhan, Çin'in başkenti Pekin'den başlayıp MS 14. yüzyıla kadar uzanan tarihi İpek Yolu ve Bakır Yolu kervanlarının konakladığı önemli bir tali güzergah üzerinde yer almıştır. Suriye-Malatya, Gürün-Kayseri ve Hekimhan-Sivas yollarını birbirine bağlayan bu stratejik konumu sayesinde bölge, tarih boyunca önemini korumuştur. Çeşitli toplulukların yönetimi altında kalan ilçe toprakları, Osmanlı Devleti'nin egemenliğine geçtikten sonra imar faaliyetleriyle gelişmeye başlamıştır. İlçeye adını veren tarihi 'Han', bu dönemden günümüze ulaşan en kıymetli yapılardan biri olarak kabul edilmektedir.
Ulaşım, Yaşam ve Görülmeye Değer Eserler
Yazıhan'da yerleşim ilk olarak mezra statüsünde başlamış; 1936 yılında demiryolunun, 1937 yılında ise karayolunun bölgeye ulaşmasıyla önce köye dönüşmüştür. 1947 yılında nahiye statüsü kazanan yerleşim yeri, 9 Mayıs 1990 tarihli kanunla ilçe haline getirilmiş ve belediye teşkilatı da 20 Ağustos 1990 tarihinde faaliyete geçmiştir. Günümüzde yöre halkının temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Tarımsal faaliyetlerde makineleşme, ilaçlama ve gübreleme gelişmiş olup, yerel halk boş zamanlarında genellikle geleneksel halıcılıkla uğraşmaktadır.
İlçede mutlaka görülmesi gereken en önemli tarihi yapıların başında, Fethiye Mahallesi'nde yer alan ve 1556 yılında Beylerbeyi Abdullah Selamoğlu Mustafa Paşa tarafından inşa ettirilen Hasan Patrik Camii gelmektedir. Bununla birlikte, M.Ö. dönemlerine ait olduğu kabul edilen İriağaç Mahallesi'nin Ünür mezrasındaki tarihi kale de görülmeye değer önemli yapılar arasında yer almaktadır.