Uygurca veya yaygın bilinen diğer adlarıyla Yeni Uygurca ya da Yeni Uygur Türkçesi, Uygurlar tarafından konuşulan ve Türk dillerinin Uygur grubunda yer alan köklü bir dildir. Türkçe literatürde tarihî Eski Uygur Türkçesi ile karıştırılmaması adına bu çağdaş yazı dili için modern yayınlarda sıklıkla "Yeni Uygur Türkçesi" terimi tercih edilmektedir. Tarihsel ve soysal gelişim açısından bakıldığında, Eski Uygur Türkçesi Türk dillerinin Sibirya koluna aitken, modern Uygurca Çağataycadan türemiştir ve bu iki dil soysal açıdan bir devamlılık veya yakın akrabalık oluşturmamaktadır.
Uygurcanın Fonetik Yapısı ve Ses Bilgisi
Uygurca, zengin ve karakteristik bir ses yapısına sahiptir. Dilin ses sisteminde 8 ünlü (a, ä, e, i, o, u, ö, ü) ve 24 ünsüz (b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, t, v, x, y, z) olmak üzere toplam 32 ses birimi bulunur. Dilin sesletimindeki en ayırt edici özelliklerden biri iki farklı "e" sesinin (açık telaffuz edilen "ə" ve kapalı telaffuz edilen "e") varlığıdır. Gırtlağa yakın sesletilen kalın "q" ve "ğ" seslerinin yanında, sert bir gırtlak sesi olan "x" ve genizden çıkarılan artdamaksıl "n" (ng) sesi modern Uygurcanın karakteristik yapısını oluşturmaktadır.
Tarih Boyunca Kullanılan Yazı Sistemleri ve Alfabeler
Uygurca, 10. yüzyıldan bu yana ağırlıklı olarak Arap alfabesi ile yazılmaktadır. 1969-1983 yılları arasında Çin hükümetinin hazırlattığı Uygur Latin alfabesi kullanılmış olsa da daha sonradan Uygurca sesleri tam gösteren ek işaretler eklenerek Arap alfabesine geri dönülmüştür. Günümüzde Uygurcanın yazımında Arap alfabesi (UEY), Kiril alfabesi ve Urumçi üniversitesi tarafından kabul edilen Latin alfabesi (ULY) gibi farklı sistemler bir arada kullanılmaktadır. Bu alfabelerin kıyaslanmasında Pinyin harflerinden "Ⱬ" (J sesi), Uniform Türk Alfabesinden hırıltılı "Ƣ" (Ğ sesi), gırtlaktan çıkan "Ⱪ" veya "Ķ" (K/Q sesi) ve genizden gelen "Ñ" gibi özel ses karşılıkları kullanılmaktadır.
Coğrafi Dağılım ve Resmî Durum
Uygurca, Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içerisindeki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde resmî dil statüsündedir. Günümüzde Çin genelinde yaklaşık 10 milyon kişi tarafından konuşulan dil, Kazakistan'da da 300.000 civarında kişi tarafından konuşulmaktadır. Ayrıca Afganistan, Arnavutluk, Avustralya, Belçika, Kanada, Almanya, Endonezya, Kırgızistan, Moğolistan, Pakistan, Suudi Arabistan, İsveç, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Birleşik Krallık, ABD ve Özbekistan'daki diaspora topluluklarında da yoğun olarak konuşulmakta olup dünya genelinde toplam konuşan sayısı 8 ila 13 milyon (2021) arasındadır.