Tuvana (Grekçe: Τύανα, Hititçe: Tuwanuwa), günümüzde Türkiye'nin Niğde iline bağlı Kemerhisar beldesinde yer alan antik bir yerleşim yeri ve tarihsel bir krallıktır. MÖ 3000 ile 2000 yılları arasında Anadolu'da kurulan şehir devletlerinden biri olan ve Ön Hititler tarafından kurulan Tuvana Krallığı'nın (Tyana Herekleia) merkezi, kentin 4 km güneyinde bulunan Aydınkent (İvriz) köyüdür. Bu köklü devlet, Aydınkent merkezli olmak üzere MÖ 1200 ile MÖ 742 yılları arasında bölgede hüküm sürmüştür.
Hitit İmparatorluğu Dönemi ve Stratejik Önemi
Tarihi kaynaklar incelendiğinde Tyana, Hitit arşivlerinde ilk olarak Tuwanuwa ismiyle anılmaktadır. MÖ 2. binyılın ortalarında Hitit İmparatorluğu döneminde Tuwanuwa; Hupisna, Landa, Sahasara, Huwassana ve Kuniyawanni gibi yerleşimlerle birlikte bölgenin en önemli ve başlıca yerleşimleri arasında yer almıştır. Güney-İç Anadolu bölgesinde bulunan bu topraklar Hitit belgelerinde 'Aşağı toprak' olarak adlandırılmış olup, kentin yerleşik nüfusunun çoğunluğunu Luvi dili konuşan halklar oluşturmuştur.
Geç Hitit Dönemi ve Bağımsız Krallık Süreci
Hitit İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra Tuwanuwa / Tuwana, bağımsızlığını ilan eden Neo-Hitit (Geç Hitit) krallıklarının en önemli şehirlerinden biri haline gelmiştir. İlk dönemlerde kuzeyinde yer alan Tabal krallığına tabi olup olmadığı kesinlik kazanmamış olsa da, kent MÖ 8. yüzyılın sonlarında Warpalawa (Asur kaynaklarındaki adıyla Urballa) isimli bir hükümdarın idaresi altında tamamen bağımsız bir krallık statüsüne kavuşmuştur. Warpalawa'dan Asur yazılı belgelerinde, ilk olarak Asur Kralı III. Tiglat-Pileser'e vergi veren hükümdarlar listesinde ve sonrasında Asur Kralı II. Sargon'un gönderdiği resmi bir mektupta bahsedilmektedir. Hükümdar Warpalawa, muhtemelen Niğde'de bulunan başka bir tarihi anıtta ismi geçen kendi oğlu Muvaharani tarafından tahttan indirilmiştir.
Yunan-Roma Dönemi ve Günümüze Ulaşan Kalıntılar
Antik kentin tarihi önemi Yunan ve Roma dönemlerinde de artarak devam etmiştir. Günümüzde Kemerhisar bölgesinde hala ayakta duran ve Roma dönemine tarihlenen devasa Tyana su kemerleri ile tarihi Roma havuzu, kentin o dönemdeki gelişmiş mühendislik ve mimari seviyesini simgelemektedir. Antik kent alanında yürütülen arkeolojik çalışmalar neticesinde gün yüzüne çıkarılan tarihi eserler günümüzde Niğde Arkeoloji Müzesi'nde koruma altında sergilenmektedir.