Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi
Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi (AYM), Türkiye'de anayasal denetimi yürüten en yüksek yargı organıdır. Temel görevi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetlemek ve bireysel başvuruları karara bağlamaktır. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil yönünden inceleyen bu yüksek mahkemenin yetki ve görevleri, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 148. ve 153. maddeleri arasında düzenlenmiştir.
Tarihçe ve Anayasal Gelişim Süreci
Anayasa Mahkemesi, 9 Temmuz 1961 tarihinde halk çoğunluğu tarafından kabul edilen Anayasa uyarınca; 22 Nisan 1962 tarihli ve 44 sayılı "Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun"un 25 Nisan 1962'de Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmesiyle kurulmuştur. Kurulduğu dönemde hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı ilkeleriyle güvenceye kavuşturulan mahkemenin yetkileri, 1982 Anayasası'nda bir miktar daraltılarak korunmuştur. Tarihsel süreç içerisinde 12 Eylül 2010 referandumuyla bireysel başvuru hakkı getirilmiş ve daire yapısı yeniden düzenlenmiştir. Son olarak, 16 Nisan 2017 referandumu ile askeri mahkemelerin kaldırılması neticesinde mahkemenin üye sayısı 17'den 15'e indirilmiştir.
Yargısal Fonksiyonları ve Bağımsız Yapısı
Anayasa Mahkemesi, soyut hukuki meseleleri çözerek devletin özgürlüklere dayalı demokratik düzenini koruma işlevini yerine getirir. Diğer yargı organlarından farklı olarak yasama işlemlerini denetleme, siyasi partileri kapatma veya mali denetimlerini yapma, yasama meclisi üyelerinin dosyalarını inceleme ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapma gibi yetkilere sahiptir. Kararlarıyla tüm devlet organlarını bağlayan AYM, kendi idari işlerini yürüten ve üyeleri hakkındaki ceza davalarını dahi kendisi gören tamamen bağımsız bir anayasa organıdır.
Mahkemenin Yapılanması ve Üyelik Şartları
Günümüzde 15 üyeden oluşan Anayasa Mahkemesi'nde üyelerin görev süresi 12 yıl olarak belirlenmiştir. Bu üyelerin 3'ü Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Sayıştay ve baro başkanlarının göstereceği adaylar arasından seçilerken; kalan 12 üye ise Cumhurbaşkanı tarafından Yargıtay, Danıştay, Yükseköğretim Kurulu adayları ile üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hakim-savcılar ve raportörler arasından seçilmektedir. Üye seçilebilmek için 45 yaşın doldurulmuş olması ve meslek gruplarına göre değişen en az 20 yıllık çalışma veya akademik unvan şartları aranmaktadır. Mahkemenin kendi üyeleri arasından gizli oyla dört yıllığına seçtiği bir Başkan ve iki başkanvekili bulunmaktadır.