Türkiye Bilimler Akademisi'nin Kuruluşu ve Vizyonu
Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), Türkiye'de tüm bilim alanlarındaki araştırmaları, bilim insanlığını ve araştırıcılığı özendirmek ve bu alanlarda emeği geçenleri onurlandırmak amacıyla 2 Eylül 1993 tarihinde kurulmuştur. Tüzel kişiliğe, bilimsel, idari ve mali özerkliğe sahip olan bu yüksek bilim kuruluşu, Türkiye'nin ulusal bilimler akademisi olarak faaliyet göstermektedir. Bilimin öneminin ülke kamuoyunca takdir ve kabul edilmesini hedefleyen TÜBA, aynı zamanda gençleri bilim ve araştırma alanına yönlendirmek ve Türkiye'deki bilim insanlarının toplumsal statülerinin yükseltilmesi için çalışmalar yürütmektedir.
Akademinin Temel Görevleri ve Yürüttüğü Faaliyetler
Uluslararası Bilim Konseyi üyesi olan TÜBA, bilimsel konularda ve bilimsel önceliklerin saptanması amacıyla kapsamlı incelemeler ve danışmanlık hizmetleri yürütmektedir. Toplumda bilimsel yaklaşım ve düşüncenin yayılmasını sağlamak adına önemli adımlar atan akademi, hükûmete bilim insanlarının toplumsal statüleri, yaşam düzeyleri ve gelirlerine yönelik mevzuat değişiklikleri önermektedir. Bu misyon doğrultusunda Bilim Eğitimi, Üstün Başarılı Genç Bilim İnsanları Ödül programı (TÜBA-GEBİP), Bilimsel Telif Eser (TESEP) ödülleri ve TÜBA-Uluslararası Akademi Ödülleri gibi prestijli programlar düzenlemektedir. Ayrıca Türk İslam Bilim Kültür Mirası, A. Tietze-Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, Türkçe Bilim Terimleri Sözlükleri, Açık Ders Malzemeleri ve Kültür Envanteri çalışmaları gibi projelerin yanı sıra Kanser, Kök Hücre, Gıda ve Beslenme, Enerji gibi çalışma grupları ile faaliyetlerini sürdürmektedir.
Akademi Üyeliği ve Yapısal Organları
Türkiye Bilimler Akademisi bünyesinde 205 akademisyen bulunmakta olup üyelik yapısı aslî üye, asosye üye ve şeref üyesi olmak üzere üç kategoriye ayrılmaktadır. Aslî üye sayısı, Türkiye'de çalışan profesör unvanlı bilim insanlarının yüzde ikisini; asosye üye sayısı ise bu sınırın yarısını geçememektedir. Aslî üyeler 67 yaşına kadar bu statüde kalmakta, yaş haddinden sonra ise şeref üyesi olarak akademik katkılarını sürdürmektedirler. Asosye üyeler üçer yıllık sürelerle en fazla dokuz yıl görev yapabilirler. Akademinin yönetim organları; Aslî, Şeref ve Asosye üyelerden oluşan Genel Kurul, Genel Kurulca seçilen 10 üye ile Başkandan oluşan Akademi Konseyi ve Akademi Başkanlığıdır. Ayrıca Kasım 2019'da TÜBA-GEBİP üyesi akademisyenlerin doğal üye kabul edildiği TÜBA-Genç Akademi kurulmuştur.
Uluslararası İlişkiler ve Özerklik Tartışmaları Tarihi
TÜBA, küresel bilim diplomasisi kapsamında 30'dan fazla ulusal akademi ile ikili işbirliği anlaşmasına sahiptir. Ayrıca IAP, ISC, S-20, ALLEA, AASSA ve Türk Dünyası Akademiler Birliği gibi 10'un üzerinde uluslararası akademik çatı kuruluşu bünyesinde Türkiye'yi temsil etmektedir. Akademinin idari geçmişinde özerklik tartışmaları önemli bir yer tutmaktadır. 27 Ağustos 2011 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanan 497 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ve ekim ayındaki düzenlemelerle akademi başkanının Başbakan tarafından atanması ve görev sürelerinin kısaltılması gibi değişiklikler yapılmıştır. Bu değişikliklerin kurumun özerkliğine müdahale olduğunu savunan yaklaşık 70 üye istifa ederek Aralık 2011'de "Bilim Akademisi" (BAD) adı altında bağımsız bir dernek kurmuştur.